ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਅਤੇ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤਿ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧੱਕੇ ਖਾ ਕੇ ਨੀਵੇਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ। ਕੈਕਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਅੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਸੀ ਵਰਗੀ ਮੰਗ ਕਰ ਬੈਠੀ। ਉਸ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਲ-ਹੁੱਲ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?" ਕੈਕਈ ਦੇ ਇਹ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁਪ ਰਹੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ। ਪਰ ਰਾਮ ਵਾਸਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗਾ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਕੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਗਿਆਨੀ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਛਮਾਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਾਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਸਹੇ? ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਬਿਨਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਏ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਕੋਈ ਦੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।" ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਉਹ ਰਾਤ, ਦੁਖੀ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਹ ਭਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਰਾਤ ਕਦੇ ਮੁਕਣੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਿਰਦਈ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੇਰੀ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰ। ਮੈਂ ਇਹ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਮੇਹਰ ਕਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ, ਰਾਮ, ਪ੍ਰਜਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।" ਪਰ ਕੈਕਈ, ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਾੜਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਦੁਖੀ ਬੇਨਤੀਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ, ਜਦ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਇੰਨਾ ਕਠੋਰ ਵੇਖਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿਚ ਰਾਤ ਕੱਟਦਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕੈਕਈ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਅਤੇ ਤੜਫਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ, ਇਹ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਪਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹਿਆ ਹੈਂ? ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਯ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਬਾਜ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੰਝ ਹੀ, ਅਲਰਕ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੰਗਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸੱਚ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।" "ਸੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਵੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਵੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਕਰਕੇ ਅਟੱਲ ਹਨ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਤੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕ। ਮੇਰੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਵਚਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਧਰਮ ਲਈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਤੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਆਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੀ।" ਕੈਕਈ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੜ ਜਾਣ ਤੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਉਸਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਚ ਨਾ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਨਾਂ ਬਚ ਸਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਐਸੇ ਕੰਪ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਜੋਤਿਆ ਘੋੜਾ ਪਹੀਏ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ, ਮਹਿਲਾ, ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੋਕ ਰਾਜਤਿਲਕ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪੁਕਾਰਨ ਆਉਣਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।