ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਲੈ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੇਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੇਜ਼ਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਤੂੰ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ।" ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੈਰ ਛੁਹਦੇ ਹੋਏ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇ? ਜੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਸੁਖ? ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁਖ ਨਾ ਦੇ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਛੁਹਦਾ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪਤਨ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਾਯਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਣਉਚਿਤ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਵੇ ਹੋਏ, ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁਣ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਿਆ। ਕੈਕੇਈ, ਨਿਰਭੀਕ ਪਰ ਖਤਰਾ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਹੀ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤਾਣ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, "ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਚਾਈ ਤੇ ਵਚਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਇਸ ਵਰਦਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣ 'ਤੇ ਹਿਜਕ ਕਿਉਂ?" ਦਸ਼ਰਥ, ਕੈਕੇਈ ਦੀਆਂ ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ।" "ਸਵਰਗ 'ਚ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ—ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗਾ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦਿਆਂ, ਤੇ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਿ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾ ਪੁੱਤ ਦੇ, ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਜਲ ਪੁੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਕੰਵਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਸ਼ੂਰੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਫੀ ਦੇਵਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੁਹਾਵਣਾ, ਨੀਲਾ ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ, ਲੰਮੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਰਿਹਾ, ਦੁਖ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਆਵੇ?" "ਜੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਾ ਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਨਿੰਦਿਆ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ; ਚੰਦ ਦੇ ਚਕਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਰਾਤ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਲਈ ਬਿਤੀ। ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਹ ਭਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਸ ਲਈ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਲੰਘੀ, ਉਹ ਅਗਰ-ਅਗਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। "ਮਿਹਰ ਕਰ, ਹਲਕਾ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੁਰ ਜਾ—ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਨਿਰਦਈ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਇਸ ਕਠੋਰ ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਬੇਕਸਮੀ ਦੀ ਜੜ ਹੈ, ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਜਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਦੁਖੀ, ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਹਨ।" "ਮਿਹਰ ਕਰ, ਹਲਕਾ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ; ਮੈਂ ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ, ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।" "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ, ਨੌਜਵਾਨੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈਂ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ।" "ਰਾਮ, ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ; ਤੂੰ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਵੇਂਗੀ। ਨੌਬਲ-ਕਮਰ, ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਕਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ, ਰਾਮ, ਲੋਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।" ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੰਤਵ ਬੁਰੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਖੀ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਲਾਲੀਅਤ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਕ ਵੀ ਬੋਲੀ ਨਾ ਬੋਲੀ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ 'ਤੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਤ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘੀ; ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੇ ਇਹ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਬੇਹੋਸ਼, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਦੇ ਚੁੱਕਾ, ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂ? ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਤੇ ਸਚ 'ਤੇ ਹੀ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਗਿਦੜ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਲਰਕ ਨੇ, ਜਦ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੰਗਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ।" "ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ, ਸਚ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਸਚ ਇੱਕ ਅਣਅੰਤ ਤੱਤ ਹੈ; ਧਰਮ ਸਚ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਵੇਦ ਸਚ ਰਾਹੀਂ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਤੇ ਸਚ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਚ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ। ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਜੋ ਮੈਂ ਮੰਗਿਆ, ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਨੌਬਲ।" "ਧਰਮ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਸ ਦੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਆਖਦੀ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਤੂੰ, ਨੌਬਲ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗੀ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਅਡੋਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਦੁਖ ਤੇ ਮਤਭੇਦ, ਕੈਕੇਈ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਬੋਲੀਆਂ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿਚ, ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।