ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਰੂਖਾ ਜਾਂ ਤਿੱਖਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਰਾਮ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਐਬ ਲੱਭ ਸਕਦੀ ਹੈਂ? ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਜੇ ਧਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਸੜ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ।” ਉਹ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, “ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੁਰੀ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਖੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਐਸੀ ਬੇਰਹਮ ਤੇ ਅਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਤੇ ਤੋੜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।” ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਆਹਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਿਹੜਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਜੁਲਮ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਫੜਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਸ਼ਰਥ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਿੱਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗੂ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਅਕੁਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੈਕਈ, ਜੋ ਨਿੜਰ ਸੀ ਪਰ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਇੱਛਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਕਹਿੰਦੀ, “ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਵਚਨ-ਬੱਧ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਵਰ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਲ-ਹੁੱਲ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਕੈਕਈ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਕੇ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ—ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣ ਕਰਾਂਗਾ?” “ਜੇ ਮੈਂ ਕੇਕਈ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ, ਬੇ-ਸੰਤਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਬਹਾਦਰ, ਗਿਆਨੀ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਾਫੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਸਹੇ?” “ਕਾਸ਼ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਅਦੁੱਤੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।” ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਕਤੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਰਾਤ, ਦੁੱਖੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਲੰਘੀ। ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਹੜਾ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਏ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਰਾਤ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ। ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰ ਜਾ—ਮੈਂ ਐਸੇ ਨਿਰਦਯ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।” “ਇਹ ਸਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਮੈਂ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰ।” “ਹੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈਂ। ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲੇ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ, ਰਾਮ, ਲੋਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।” ਪਰ, ਕੈਕਈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬੁਰਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਕਰੂਣ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ whose eyes were full of tears, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ। ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਬਾਰੇ ਰੂਖਾ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਆਹ-ਭਰੀ ਲੰਘੀ। ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਕਹਿੰਦੀ, “ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਇਹ ਅਨੁਚਿਤ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆਂ? ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਯ 'ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਚਾਈ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸਚ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਬਾਜ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ।” “ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਜਿਆਲੇ ਅਲਰਕ ਨੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੀ।” “ਅੱਗੇ, ਦਰਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ, ਸਚ ਦੇ ਵਚਨ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਸਚ ਹੀ ਇਕ ਅਟੱਲ ਤੱਤ ਹੈ; ਧਰਮ ਵੀ ਸਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਵੇਦ ਵੀ ਸਚ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹਨ, ਤੇ ਸਚ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” “ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਚ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ। ਜੋ ਵਰ ਮੈਂ ਮੰਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।” “ਧਰਮ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਆਖ ਰਹੀ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਕੈਕਈ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਲਈ ਦੁਖ, ਵਿਹਲਾ, ਤੇ ਅਡਿੱਠਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੰਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ।