ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਦੁਖ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ? ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਿਰਫ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਤੂੰ ਨਿਰਦਈ ਹੈਂ, ਨਿਕੰਮੀ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਐਸੀ ਗੱਲ ਨਾਪਸੰਦ ਆਈ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ?’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਆਰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੰਮ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਬਦਲ ਨਾ ਵੀ ਵਰ੍ਹਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਰਾਮ ਇੱਥੋਂ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੀ ਕਿ ਕੋਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਤੂੰ ਜੋ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ, ਵੈਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕਾਰਨ ਤੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਭਰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ ਲਉ, ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਸੱਜਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ। ਤੂੰ ਨਿਰਦਈ ਹੈਂ, ਹਮਲੇਵਰ ਹੈਂ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇੰਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ—ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਝੜ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ?’’ ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਰਵਾ ਜਾਂ ਅਚੰਗਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ?’’ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ‘‘ਪृथਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਸੜ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੀ, ਹੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੂੜ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ, ਝੂਠ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਤੇ ਸਾੜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।’’ ਉਹ ਰੋ ਪਈ, ‘‘ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ—ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁੰਹਦੀ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰ।’’ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਤਿ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਦ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਪਾਪ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ, ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਜਿਸਦੀ ਇੱਛਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ ਲਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੰਗੇ ਹੋਏ ਵਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੇ ਪ੍ਰਣ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਵਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਿਚਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਹੋ?’’ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੁਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਅਯੋਗ੍ਯਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤਾਣਾ-ਮਾਰੀ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ—ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗਾ?’’ ‘‘ਜੇ ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿਆਂ, ਤੇ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪਾਇਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?’’ ‘‘ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਗਿਆਨੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜੁਆਨਮਰਦ ਤੇ ਮਾਫੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?’’ ‘‘ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿਚ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?’’ ‘‘ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖ ਦੇ ਆਦਤੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਸਹੇ?’’ ‘‘ਜੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਉਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।’’ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ; ਚੰਨ ਦੀ ਚਕਤੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਉਹ ਰਾਤ, ਦੁਖੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਕੱਟੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾ-ਹਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਚੈਨ ਨਾ ਆਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਮਿੱਠੀ, ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੁਰ ਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੈਂ, ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।’’ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਆਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਭਗਤ, ਤੇ ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਮਿੱਠੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਉੱਤੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਬਚਨ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਹੇ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।’’ ‘‘ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈਂ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇ।’’ ‘‘ਰਾਮ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਪਾਏ; ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਯਸ਼ ਮਿਲੇਗੀ। ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ, ਰਾਮ, ਲੋਕ, ਵੱਡਿਆਂ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।’’ ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨਸਾ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁਖੀ ਬਚਨਾਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੋਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਹੇ, ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਬੋਲੀ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਠੋਰ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਤ ਹਾ-ਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਘੀ; ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।