ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੀਂਗੀ, ਪਰ ਇਕ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ। ਤੂੰ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇਜ਼ਤ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਘੁੰਮੇਗਾ? ਜਦੋਂ ਵੀ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈਏ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਮੈਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਹੁੰਦਾ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖੱਟੇ, ਕੌੜੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ? ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਛਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਫਿੱਟਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਆਰਥ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਸਿਰਫ਼ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ। ਤੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੈਂ ਤੇ ਨਿਕੰਮੀ ਲਾਭ ਪਿੱਛੇ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਈ ਹੈਂ; ਦੱਸ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਖੋਟ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ? ਪਿਉ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਤਨੀ ਵੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਆਰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਣਗੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸੂਰਜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੰਮ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਮੀਂਹ ਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੀਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸੱਟ ਖਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ, ਤਦ ਭਰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰੋ, ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ, ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਓ। ਤੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਲਣ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇੰਨੇ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲਦੇ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ? ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਰਕਸ਼ ਜਾਂ ਅਚੰਗਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਖੋਟ ਲੱਭ ਲਈ? ਧਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਸੜ ਜਾਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਆਦੇਸ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੂੰਗਾ, ਹੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੂੜ! ਤੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਾਕੂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਜੋ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਐਂ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ—ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਫੜਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਨੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼, ਜਿਹੜਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਹ ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਔਰਤ, ਕੈਕਈ, ਜੋ ਨਿਰਭਉ ਸੀ ਪਰ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਮੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰ ਮੰਗਿਆ। "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਵਰ ਦੇਣ ਵਿਚ ਝਿਜਕ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਅਯੋਗ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ।" "ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ—ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣ ਕਰਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਕੇਕਈ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿਆਂ, ਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਮੈਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪਾਇਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਮਲਨੈਣ, ਬਹਾਦਰ, ਗਿਆਨੀ, ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਾਫੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸੋਹਣੇ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇ? ਕਾਸ਼ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ; ਉਹ ਰਾਤ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜੇ ਲਈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੰਝੂ ਭਰਦਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਰਾਤ ਕਦੇ ਮੁਕਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। "ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ; ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਰ ਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਨਿਰਦਈ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਫਿਰ ਵੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਲੱਗਭਗ ਮੁਕਾ ਚੁੱਕਾ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰ; ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਿਹਲਿਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਤਾਸ਼, ਆਪਣਾ ਹਿਰਦਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ।