ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਜਤਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, “ਜੇਕਰ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ, ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗੀ। ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂਗੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰੇਂਗੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਵਨਵਾਸੀਤਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਕਰੋ, ਪਰ ਤੂੰ ਇਕ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ। ਹੇ ਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ; ਹੁਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਬਦਨਾਮੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਾਪੀ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ‘ਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਘੁੰਮੇਗਾ? ਜਦ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਰਸੋਈਏ ਰਾਮ ਲਈ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਦੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਖੱਟੇ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਕਰਵੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵੇਗਾ? ਜੋ ਰਾਮ ਸਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਰਹੇਗਾ? ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਨਿਰਦਈ ਬਾਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਆਖੀ ਗਈ? ਨਾਰੀ ਤੇ ਫਿਟਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਛਲਕਪਟ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਦੇ ਲਈ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਿਰਥਕ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਈ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਪਿਉ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਆਰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੇਖੇਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੀ ਕੰਮ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਕੋਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰੋ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਡਾ ਕੁਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ। ਤੂੰ ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਕਠੋਰ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਐਸੀਆਂ ਕਰਕਸ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਜ਼ਹਰਲੇ ਬੋਲ ਕੱਢ ਕੇ ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ? ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਰਕਸ਼ ਜਾਂ ਅਸੁਖਦਾਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਸੜ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮਨਾਂਗਾ, ਹੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੂੜ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਿਹਦੇ ਬਚਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਾਕੂ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ—ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਫੜਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਸ ਮਾਲਕ ਨੇ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੈਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਸਦਾ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਜਮੀਨ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤਿ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਨਿਰਭੈ ਸੀ ਪਰ ਖਤਰਾ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਨੀ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮੰਗੇ ਹੋਏ ਵਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, “ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਅਯੋਗਯ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ।” “ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਤਾਣ ਮਾਰਣਗੇ—ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗਾ?” “ਜੇ ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜਿਆ, ਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿਆਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਵੀਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਛਮਾਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਧੁਰ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਬਲ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ, ਦੁਖ ਭੋਗੇ? ਜੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਐਸਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਅਦੁਤੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ।” ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ; ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਤੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਰਾਤ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਲਈ ਕੱਟੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਏ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਕਦੇ ਮੁਕਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ।