ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ, ਕੈਕਈ, ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਗੀ? ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗੀ, ਤੇ ਖੁਦ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਤੂੰ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਜੇ ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਭਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਕਰਨਾ, ਪਰ ਤੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰੇਗੀ।" ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆ ਗਈ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨੀਂਦੜ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ, ਮੈਂ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਪੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰੇਗਾ? ਜਦ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਰਸੋਈਏ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਖੱਟਾ, ਕੌੜਾ, ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਜੰਗਲੀ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ? ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਹਣੇ ਕਪੜੇ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇਗਾ?" ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਐਨੀ ਨਿਰਦਈ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ? ਨਾਰੀ ਤੇ ਲਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਪੂਜਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਸਿਰਫ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ। ਤੂੰ ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਨਿਕੰਮੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਈ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਪਿਤਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਤਨੀ ਵੀ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਆਰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਵੇ, ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਜੀਊਂਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੀ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਅੰਦਰ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਮੈਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਭਰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ ਲਓ, ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਡੀ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ। ਤੂੰ ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਅੱਜ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਰਕਸ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ?" "ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੌੜੀ ਜਾਂ ਅਪਰੀਤਿ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭਦੀ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਸੜ ਜਾਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਹੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੂੜ! ਤੂੰ ਜਿਹਦੀ ਬਾਣੀ ਕਰਕਸ਼ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਨਾਸੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ।" ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼, ਜੋ ਸਦਾ ਮਾਣਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੱਜੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਯਯਾਤੀ। ਕੈਕਈ, ਜੋ ਨਿਰਭੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਡਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਉੱਤੇ ਅੜ ਗਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕਾ ਆਖਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਵਰ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ। ਪਰ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣਣੀ ਪਵੇਗੀ—ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਕੇਕਈ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੱਚਾਈ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਕੰਪ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਨ, ਗਿਆਨੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਫੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜੋ ਰਾਮ ਸੁੰਦਰ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਏ? ਕਾਸ਼ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਪਮਾਨ ਆਵੇਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੰਝ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ; ਉਹ ਰਾਤ, ਜੋ ਚੰਦਨੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਲਈ ਲੰਮੀ ਲੰਘੀ।