ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਦਰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸੱਚਮੁਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਬਚਚਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਪस्या ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੇਗਾ; ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਾਂਗਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਕਦੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਾਏਗਾ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣਗੇ; ਮੌਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੋਗੇ? ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਦੁਖ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਰਕ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ, ਕੈਕੇਈ, ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਗਾੜ ਕੇ, ਰਾਜ ਕਰੋਗੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੋਗੀ, ਪਰ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ। ਤੁਸੀਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਰਹੀ ਹੋ; ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਤੋਹੀਨ ਵੀ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਪਾਪੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਰਾਮ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲੇਗਾ? ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈਏ ਉਸ ਲਈ ਸੁਆਦिष्ट ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਜੰਗਲੀ ਖਾਣਾ, ਖੱਟਾ, ਕੜਵਾ ਤੇ ਤਿੱਖਾ, ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗਾ? ਜੋ ਰਾਮ ਸੋਹਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੁਖ-ਸਮਰਥਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇਗਾ? ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਝ ਉਚਾਰੇ ਗਏ—ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ? ਨਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਛਲਕਪਟ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫਾਇਦੇ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਤੇ ਨਿਰਰਥਕ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਲਈ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈ ਹੋ; ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿਚ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਅਸੁਖਦਾਈ ਪਾਸਾ ਦਿਖਦਾ ਹੈ? ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ, ਸੱਚਮੁਚ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੱਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖੇਗਾ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਦੇ, ਮੀਂਹ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਕੋਈ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕੇ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ; ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗਏ ਹੋਣ ਤੇ, ਭਰਤ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਕਰੋ। ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਡੀ ਕੁਲ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੋ। ਤੁਸੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਨਿਰਦਈ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਅੱਜ ਜਬਰ ਨਾਲ ਇੰਝ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ। ਕਿਉਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੰਦ, ਏਸੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ? ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਇਕ ਵੀ ਨਿਰਦਈ ਜਾਂ ਅਸੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਈ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਪ੍ਰਥਵੀ ਢਹਿ ਜਾਵੇ, ਸੜ ਜਾਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਜਾਵੇ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਕੇਕਯ ਰਾਜ ਦੇ ਧੂੜ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਲੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਝੂਠ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਸ਼ਟਿ ਕਰਦੇ ਹੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜੀਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਅਸੁਖਦਾਈ ਹੋ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ—ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁਖ ਨਾ ਦੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਛੁਹਦਾ ਹਾਂ, ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰੋ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਦੀ ਅਤਿ-ਜਬਰ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਫੜਿਆ ਗਿਆ; ਉਹ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤੇਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ। ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਇੰਝ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਣ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਔਰਤ, ਜੋ ਨਿਰਭੈ ਸੀ ਪਰ ਖਤਰਾ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਫਿਰੋਂ ਉਹੀ ਵਾਅਦਾ ਮੰਗਣ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ। "ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋ—ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹਿੱਕ-ਹਿੱਕ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?" ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇੰਝ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਦੁਖ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਅਯੋਗ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋ, ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ।" "ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਖਾਤਰ—ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਹਿਣ ਸਕਾਂਗਾ, ਹਾਏ?" "ਜੇ, ਕੈਕੇਈ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਨਾ ਰਹੇਗਾ।" "ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਜਦ ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਪੁੱਤ ਦੇ ਸੀ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਸ਼ੂਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਫ਼ੀ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?