ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਹਿਆ, "ਹੇ ਪਾਪਣੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਐਸੇ ਹੀ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸਾਂਪ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਹੈਂ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਦਾਨ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲਾ ਕਾਲੇ ਸਾਂਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ, ਜਗਤ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁਰਾਈ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਗਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, "ਸੱਚ-ਮੁੱਚ, ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਔਰਤ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਮਾ ਵੇਦਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਚੁੱਕਾ, ਹੁਣ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ ਸਹੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਾਂਗਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੇ ਆਖਣ ਉਲਟ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਣਗੇ; ਫਿਰ ਇਹ ਮੌਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿੰਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਂਗੀ? ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ। ਤੂੰ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਖੁਦ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਂਗੀ, ਕੈਕੇਈ। ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਗੜਬੜ ਹੋ ਚੁੱਕਾ। "ਜੇ ਇਹ ਰਾਮਾ ਦੀ ਜ਼ਵਾਨੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ, ਭਾਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮਾ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਪਰ ਇਕ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਆਈ, ਪਰ ਹੁਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗੀ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੈਨੂੰ ਪਾਪੀ ਆਖਣਗੇ। "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਘੁੰਮੇਗਾ? ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈਏ ਉਸ ਲਈ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਖੱਟਾ, ਕੌੜਾ, ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਜੰਗਲੀ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ? ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਕਪੜੇ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇਗਾ? "ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ—ਰਾਮਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ? ਨਾਰੀ ਤੇ ਫਿਟਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਛਲਕਪਟੀਆਂ ਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਨਿਰਥਕ ਲਾਭ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਖੋਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ? "ਕਈ ਵਾਰ ਪਿਤਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ, ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜਗਤ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਮੁੜ ਮਿਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। "ਸੂਰਜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੰਮ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਰਾਮਾ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕੇ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਵੰਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ, ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਘਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਲੁਕ ਕੇ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਂਪ ਵਾਂਗ ਹਿਰਦੇ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਡੰਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। "ਮੇਰੇ, ਰਾਮਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰੋ, ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ। ਤੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਅੱਜ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਐਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇਹ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? "ਰਾਮਾ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਰੜਾ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦیدہ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭਦੀ ਹੈਂ? ਧਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਸੜ ਜਾਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਹੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੂੜ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। "ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸਤਰੇ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ, ਤੂੰ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼, ਤੇਰਾ ਮਨ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣਾ ਘਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਨਾਲ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇ? ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ? ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਛੁੰਹਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਇਹ ਦੱਖੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਣੀ, ਵਿਹਲੜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਏ; ਉਹ ਰਾਣੀ ਦੇ ਫੈਲਾਏ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਾਤ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਅਣਢੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ, ਜੋ ਨਿਡਰ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਖਤਰਾ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਨੀ ਲਈ ਸੀ, ਫਿਰੋਂ ਉਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕਾ ਆਖਦਾ, ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਐਸਾ ਆਖਣ ਤੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮਾ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਅਯੋਗ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ। ਪਰ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ, ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਰਾਮਾ ਲਈ ਨਿੰਦੇਣਗੇ—ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਂਗਾ, ਹਾਏ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ, ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਬੇਬਸੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਅਣਮਿਟੇ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਗਾਲੀ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।