ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕਈਕਈ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਹ ਭਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾ! ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ, ਕਿੰਨੀ ਕਠਿਨਾਈ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਹਿਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੁਖ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ, "ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਪੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਅਕੇਲਾ, ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਦਸ਼ਰਥ ਆਤਮ-ਗਲਾਨੀ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ, "ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤਾਣਾ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਮੰਦਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ।" ਉਹ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਦਸ਼ਰਥ ਬਿਲਕੁਲ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਵਲੋਂ ਵਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਵੇਦ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਸੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕਠਿਨਾਈ ਸਹੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ; ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" ਦਸ਼ਰਥ ਕਹਿੰਦਾ, "ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਮੌਤ, ਜੋ ਸਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੰਗਲ ਵਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤਾ ਤੂੰ, ਕਈਕਈ, ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਗੀ?" "ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁਖ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਰਾਣੀ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ। ਤੂੰ, ਕਈਕਈ, ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਰਕ ਵਿਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ; ਤੇ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਗਾੜ ਕੇ, ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੇ ਭਾਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ, ਕਈਕਈ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ। ਤੂੰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਰਹੀ; ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵੀ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਮੰਦਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰੇਗਾ? ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਰਸੋਈਏ, ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।" "ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਖੱਟਾ, ਕੜਵਾ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਜੰਗਲੀ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ? ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਰਾਮ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ?" "ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ—ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ?" "ਨਰੀਆਂ ਤੇ ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਛਲਕਪਟੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਵਾਰਥ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ।" "ਤੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਨਿਕਰਸ਼ਤ ਲਾਭ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿਚ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਕਰਦਾ, ਕਿਹੜੀ ਬੁਰਾਈ ਵੇਖਦੀ ਹੈ?" "ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ, ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਕੋਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਲਚਲ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਵੇਖਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ।" "ਸੂਰਜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੰਮ ਚੱਲ ਸਕਦੇ; ਬਾਦਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਸਕਦੀ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਜੀ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸਚਯ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ, ਵੈਰੀ ਤੇ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ; ਹਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਹੁਣ, ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।" "ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ।" "ਤੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਜਿਹੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੀ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ, ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ?" "ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਅਸੁਆਦ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇ, ਨਾਹ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲਣਾ ਜਾਣਦਾ; ਤਾਂ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਦੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਆਦ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ?" "ਪृथਵੀ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਸੜ ਜਾਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਆਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਹੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੂੜ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਤਰੇ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ ਹਨ, ਜੋ ਝੂਠ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਖਰਾਬ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਅਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਜੀਵ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁਖ ਨਾ ਦੇ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਛੂਹਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਨੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਤਮ-ਹੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਦਸ਼ਰਥ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅਣਕਾਬਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁਣਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈਕਈ, ਜੋ ਨਿਰਭੈ ਪਰ ਖਤਰਾ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਨੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਮੁੜ ਉਹੀ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਤੂੰ, ਰਾਜਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜhta ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਵਰ-ਮੰਗਣ ਵਿਚ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ?" ਕਈਕਈ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੂੜ ਹੋਇਆ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਅਯੋਗ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ।