ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਪਤੀਵਰਤਾ ਪਤਨੀ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੀ ਆਈਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਦੀ ਚਾਹ ਕਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੀਤਿਆ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਹੱਕ ਦੇ ਮੂਲ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਕੇਵਲ ਤੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਘੜੀ, ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੀਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾ ਲਵੇ। ਹੁਣ ਸੁਮੀਤਰਾ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗੀ? ਉਹ ਤਾਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੇ ਮਾਸੂਮ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਨ ਪੈਣਗੇ—ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਖੋ ਬੈਠੇਗੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਕਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ; ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਕਿੰਨਰੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਸਕਾਂਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਪਰ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਨੇਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਸੋਹਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੀਆਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਵੇ। ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਿਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਮੰਦਾ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਣਗੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਰੋਧੀ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਾਂਗਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ‘ਠੀਕ ਹੈ’ ਕਹੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਤੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੀਂ, ਪਰ ਦੱਸ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਂਗੀ? ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਣੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੂੰ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਤੂੰ, ਕਈਕੇਈ, ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਂਗੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਵਿਗੜ ਗਿਆ। ਜੇ ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰੀਂ। ਤੂੰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਆਈ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮੰਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰੇਗਾ? ਜਦੋਂ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈਏ ਸੁਆਦਲੀ ਭੋਜਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਤੇ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਖੱਟਾ, ਕੌੜਾ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਜੰਗਲੀ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ? ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ—ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ? ਨਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਂਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਛਲਕਪਟ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਨਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਨਿਕੰਮੀ ਲਾਭ ਦੀ ਖਾਤਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣੀ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਖ਼ਾਮੀ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਪਿਤਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਤਨੀ ਵੀ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਣਗੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੀ ਕੰਮ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਬਦਲ ਦੇ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਰੱਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ, ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਭਰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ ਲਵੋ। ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਡੀ ਕੁਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਲਵੋ। ਤੂੰ, ਜਿਸਦੇ ਆਚਰਨ ਕਠੋਰ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਐਸੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਐਸੇ ਬਚਨ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ? ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਰੁੱਖਾ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਅ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਤਾ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੋਲਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਤੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਮ ਵਿਚ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਲੱਭ ਲਿਆ?