ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਪਛਤਾਵੇ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਮੁਹੰਤਰ ਦੇਵਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕਰ ਬੈਠਿਆ ਹਾਂ? ਕਉਸਲਿਆ ਤਾਂ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹੈ—ਕਦੇ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਕਦੇ ਪਤਨੀ, ਕਦੇ ਭੈਣ, ਤੇ ਕਦੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਰਮ ਰਹੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਤੇਰੇ ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਚੁਭ ਰਹੀ ਹੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਭਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾ ਲੈਵੇ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਅਨਿਆਇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ਼ੀ ਹੋਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਮਿਤਰਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਬੇਚਾਰੀ ਵੈਦੇਹੀ—ਉਹ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਦੁੱਖਦਾਈਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣੇਗੀ। ਇੱਕ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ, ਦੂਜੀ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੀ। ਹਾਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਬੈਠੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਜੋੜੀਦਾਰ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਇਕਿ ਕਿੰਨਰੀ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਥਲੀ ਦੇ ਰੋਣ ਵੇਖਣ ਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਪਰ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਧਰਮੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਰਮੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ ਮਨੁੱਖ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੀਆਂ ਸਾਂਤਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਰਣ ਨੂੰ ਗੀਤ ਨਾਲ ਫੁਸਲਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਹਿਣਗੇ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਹਾਏ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼—ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਸਹਿਣੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ! ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਮਿਲ ਰਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਾਲਾਕੀ ਨਾਲ ਫਸਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਅਕੇਲਾ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਹਿਣ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੱਚਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਦਾਂ, ਬਚਪਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ; ਜਦ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ 'ਜੀ' ਆਖੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਉਲਟ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਹਿਣਗੇ; ਮੌਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਬਚੇ ਹੋਣਗੇ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਂਗੀ? ਜੇ ਕਉਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਅਕੈਲੀ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰੇਗੀ। ਕਉਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਤੂੰ, ਕੈਕਈ, ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਂਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਭਰਤ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ। ਤੂੰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ; ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿੰਦਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਵੀ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੁਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਫਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰੇਗਾ? ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈਏ, ਜੋ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਖੱਟਾ, ਕੜਵਾ, ਤੇ ਤਿਖਾ ਜੰਗਲੀ ਖਾਣਾ ਖਾਵੇਗਾ? ਜੋ ਰਾਮ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਆਰਾਮ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਝ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ—ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ? ਹਾਏ, ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਆਰਥ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੈਂ ਤੇ ਨਿਕੰਮੀ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਈ। ਮੈਂ ਜਾਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਬੁਰਾਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ? ਪਿਤਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਤਨੀ ਵੀ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਬਿਆ ਵੇਖੇਗੀ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਜੁਵਾਨੀ ਮੁੜ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ ਕੰਮ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਖਦੀ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਭਰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰੋ। ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਡਾ ਸਾਰਾ ਕੁਟੰਬ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ। ਤੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਲਣ ਨਿਰਦਈ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇੰਨੇ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਐਸੇ ਬੋਲ ਕੱਢਣ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਗਏ?