ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ 'ਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਉਠੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ 'ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਨੀਅਤ, ਜੋ ਮੈ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਾਂਗਾ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ?" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਹਾਏ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇक्षਵਾਕੁ ਨੇ ਇਤਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਜੁਰਗ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ?" ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ, ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠ ਸਮਝਣਗੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਹੇਗੀ? ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ? ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਕਦੇ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਪਤਨੀ, ਕਦੇ ਭੈਣ, ਕਦੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ—ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।" "ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਖਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ; ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਆਦਮੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਨਿਆਇਕ, ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਸੁਮਿਤਰਾ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ, ਉਹ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿਦੇਹੀ—ਉਹ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੇਗੀ: ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ। ਹਾਏ, ਵਿਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਕਿਨਨਰੀ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰੋਦਿਆਂ ਵੇਖਣ ਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਪਰ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜਦ ਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮਪਤਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਧਰਮੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ।" "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੀਆਂ ਸਾਂਤਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਗੀਤ ਸੁਣਾਕੇ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਗੇ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇੜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" "ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ, ਕਿੰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਹਿਣੀਆਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ! ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਪੀ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।" "ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲਾ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁਰਾਈ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ-ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "ਦਸ਼ਰਥ ਵਾਸਤੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਬਚਪਨ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਲੈ ਚੁੱਕਾ, ਹੁਣ ਸੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗਾ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਾਂਗਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹੇਗਾ।" "ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" "ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖੇਗਾ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਨਗੇ; ਮੌਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਤੂੰ, ਕੈਕੇਈ, ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਗੀ?" "ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ।" "ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਰਕ 'ਚ ਪਾ ਦੇਵੇਗੀ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਭਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ, ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ।" "ਤੂੰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਰਹੀ; ਜਗਤ 'ਚ ਮੇਰੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਹਮਿਲਿਆਤ ਵੀ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਵਾਂਗ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵਾਂਗਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਰਾਮ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰੇਗਾ?" "ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਜੇ ਹੋਏ ਰਸੋਈਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ 'ਚ ਮੁੰਦਰੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।" "ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਖੱਟਾ, ਕਰਵਾ, ਤੇ ਮਿਰਚੀ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲੀ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ?" "ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ 'ਚ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਹੁਣ ਚਾਲੀਏ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ?" "ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ, ਇੰਨੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲੀ ਹੈ?" "ਨਾਰੀ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ, ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਪੂਜਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਿਰਫ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ।" "ਤੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਤੇ ਅਮੂਲਕ ਵਿਚ ਲਾਭ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਦੇ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ?" "ਪਿਤਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਤਨੀ ਵੀ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਪਛੋਤਾਵਾ, ਤੇ ਦੁਖ ਕੈਕੇਈ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਾਜ, ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ।