ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਦੁਸ਼ਟ, ਛੋਟੇ ਮਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਲੋਂ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਲੱਗਣ ਵਾਂਗ ਫਿਕਾ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੰਗਿਆਈ ਲਈ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਹਰਾਈ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? ਹਾਏ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਰਾਜਕੁਲ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਨੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਕਕੁਤਥ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕੀ ਇਹ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ, ਲੋਕ ਝੂਠ ਮੰਣ ਲੈਣਗੇ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ? ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹਨਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ? ਕੌਸਲਿਆ ਤਾਂ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਆਈ, ਕਦੇ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਪਤਨੀ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਚਲਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਕਾਬਲ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀ ਖਾਤਿਰ ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾ ਲਵੇ, ਉਹੀ ਹਾਲ ਮੇਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਰਾਮ ਨਾਲ ਜੋ ਬੁਰਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ, ਡਰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਤੇ ਮਸਕੀਨ ਵਿਦੇਹੀ—ਉਹ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣੇਗੀ: ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ। ਹਾਏ, ਵਿਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਹਲਾ ਕਰੇਗੀ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗਵਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਖੋ ਬੈਠੀ ਇਕ ਕਿੰਨਰੀ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ। ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਹੋਰ ਚਿਰ ਜੀਊਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਰੋਣ ਦੇਖਣ ਦੀ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਪਰ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਨੇਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨੈਤਿਕ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੀਆਂ ਤਸੱਲੀਆਂ ਦੇਂਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਾਦਾਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਾਬੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਂਗ, ਗਲੀਆਂ ਚ ਰੁਸਵਾ ਕਰਣਗੇ। ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ ਤੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਿਣੀਆਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ! ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੋਵੇ। ਕਈ ਚਿਰ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਣ। ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਦਾਨ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲਾ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਵੇ। ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਰਤੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਉ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ੀਭੂਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਕੋਲੋਂ ਸਿਖਿਆ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਖਾਂਗਾ ਕਿ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾ, ਦੂਜਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ, ਸਿਰਫ਼ “ਠੀਕ ਹੈ” ਆਖੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਣਗੇ; ਉਹ ਮੌਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਬਚ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਤੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਂਗੀ? ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੂੰ, ਕੈਕਈ, ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਂਗੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਭਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ। ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ; ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਫਿਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਘੁੰਮੇਗਾ? ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈਏ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਖੱਟੇ, ਕੌੜੇ, ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗਾ? ਜੋ ਰਾਮ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਨਿਰਦਈ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਣ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ?