ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰੇ—ਇਹ ਸੋਚ ਤੇ ਇਹ ਝੂਠ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਾਂਗਾ? ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਐਨਾ ਮਾਂਝ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਗ੍ਰਹਣ ਲੱਗਣ ਤੇ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਜੋ ਚੰਗਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪਛਤਾਵਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਾਂਗਾ ਕਿ ਸਾਰੀ ਫੌਜ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇੱਖਵਾਕੁ ਰਾਜਕੁਲ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਨੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਉਪਸਥਿਤ ਸਨ, ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਵਲ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਜਿਦ ਤੇ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠ ਮੰਣ ਲੈਣਗੇ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ? ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ? ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪਤਨੀ, ਭੈਣ ਤੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ—ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਖਾਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਖਾ ਲੈ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਨਾ ਹੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੁਮੀਤਰਾ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਡਰਦੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੇ ਬੀਚਾਰੀ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਸੁਣਨ ਪੈਣਗੇ—ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੋਏਗੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਕਿੰਨਰੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਕਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਲੰਮਾ ਜੀਊਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਸਕਦਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੂੰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਕਰਾਂਗੇ, ਪਰ ਤੂੰ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੀਆਂ ਤਸੱਲੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਰਣ ਨੂੰ ਗੀਤ ਸੁਣਾ ਕੇ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਸਮਝਣਗੇ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ, ਕਿੰਨੀ ਮੁਸੀਬਤ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਤੂੰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਅਣਜਾਣਵਸ਼ ਸੱਪ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਦਾਨ ਬੱਚਾ ਇਕ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਬੇਵਕੂਫ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਸਹੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਜਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਾਂਗਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹਿ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਉਲਟ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਣਣਗੇ; ਮੌਤ, ਜੋ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਲੋਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਂਗੀ? ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਹਾਝਣ ਉੱਤੇ, ਤੂੰ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਾਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਕਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ। ਤੂੰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿੱਟ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਵੀ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਘੁੰਮੇਗਾ? ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣੀ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈਏ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਖੁਦ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਖੱਟਾ, ਕਰਵਾ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ? ਉਹ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕੈਕਈ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਬੋਲ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅਸਹਿਣਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਗਿਆ।