ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਾਅ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਖਰ, ਇਹ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਐਸਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ? ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਜਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸੇ; ਇਹ ਜ਼ਿੱਦ ਅਤੇ ਝੂਠ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਦੁਸ਼ਟ, ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਤਾਂ ਦੱਸ, ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਅਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਤਕਲੀਫ ਜਾਂ ਝੂਠ ਨਜ਼ਰ ਆਈ? ਰਾਜਗੱਦੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਧਰਮਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ‘ਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਪੈਣ ਵਾਂਗ ਫਿੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਨੀਤ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ? ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਂਗਾ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖਣਗੇ? ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪুতਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦਬਾਅ ‘ਚ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਆਖਾਂ, ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠ ਸਮਝਣਗੇ। ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੌਸਲਿਆ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਆਖੇਗੀ? ਜਦ ਮੈਂ ਐਸਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂਗਾ? ਕੌਸਲਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ—ਕਦੇ ਨੌਕਰ, ਕਦੇ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਪਤਨੀ, ਕਦੇ ਭੈਣ, ਕਦੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ। ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ; ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਚੰਗੀ ਕਰਤੂਤ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ। ਸੁਮਿਤਰਾ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗੀ, ਡਰਦੀ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਦੁੱਖਦਾਈਆਂ ਖਬਰਾਂ ਸੁਣਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਸੁਣੇਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹਾਏ, ਵਿਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗਵਾ ਲਏਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਕਿੰਨਰੀ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਲੰਬਾ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮਿਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ; ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਧਰਮਵਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਰਮਣੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਦਿਰਾ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੇ ਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਤਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਗੀਤ ਨਾਲ ਫਸਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਸਚਿਤ, ਆਦਰਯੋਗ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅਨਾਦਰਯੋਗ ਆਖਣਗੇ, ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤ ਦਾ ਵਪਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਦਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ, ਕਿੰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਇਹ ਤਕਲੀਫ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਪਣੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ, ਇਕੱਲਾ, ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ, ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਮੰਦਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ-ਅਤਮਾ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਬੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ। ਵੈਦਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਕਿ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਆਖੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਅੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰੱਖੇਗਾ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ; ਮੌਤ, ਜੋ ਅਸਹਿ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਬਚੇ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਗੀ? ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਦੁਖ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਵੇਗੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਾਂ ਸਮੇਤ ਨਰਕ ‘ਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਵਿਗੜ ਗਿਆ। ਜੇ ਰਾਮ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਈ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਵੱਡਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਤੂੰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਸੀ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਵੀ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਮੰਦ ਕਰਤੂਤ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਰਾਮ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਘੁੰਮੇਗਾ? ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੰਡੇ ਵਾਲੇ ਰਸੋਈਏ ਉਸ ਲਈ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਖੱਟਾ, ਕੜਵਾ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਜੰਗਲੀ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ, ਪਛੋਤਾਵਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਕੈਕੇਈ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ, ਰਾਮ, ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।