ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਕਈਕੇਈ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਉਹ ਗਰਜਨ ਵਾਲੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਚਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, "ਰਾਮਾ!" ਕਰਕੇ ਹੰਕਾਰ ਭਰਦਾ, ਇਕ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਪਾਗਲ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਾਭ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਈਕੇਈ ਨੂੰ ਤਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਾਜ-ਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਸੀ।" ਹੁਣ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਈਕੇਈ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਵੇਖੀ; ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ, "ਇਹ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਮੰਗੀ?" ਉਹ ਕਈਕੇਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ, "ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ; ਇਹ ਮਨੋਭਾਵ ਅਤੇ ਝੂਠ ਛੱਡ ਦੇ।" ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕਹਿੰਦਾ, "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓ ਕਠੋਰ, ਦੁਸ਼ਟ, ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੰਦ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਦੱਸ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮਾ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੁਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਿਲੋਂ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਰਾਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।'" ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਚਦਾ, "ਜਦੋਂ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?" ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ, "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਾਂਗ, ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਨੀਤੀ, ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੀ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ?" ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਮੈਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਈ ਹੋਵੇ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?" ਉਹ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦਾ, "ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।" "ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕਈਕੇਈ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ?" ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ, ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠ ਮੰਨਣਗੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਹੇਗੀ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ?" "ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ? ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ—" "ਪਤਨੀ, ਭੈਣ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ—ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ; ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਖਾਣ-ਪਾਨ ਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਪਾਪ ਰਾਮਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ।" "ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗੀ, ਡਰਦੀ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਬੇਚਾਰੀ ਵਿਦੇਹੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਸੁਣੇਗੀ।" "ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੇਗੀ; ਹਾਇ, ਵਿਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੋਂਦੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਿਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੁਆਰਾ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ; ਨਿਸਚਿਤ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਕਰੋਗੇ, ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ।" "ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜਦਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਰਮੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੇ ਸਹਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰੱਜਾ, ਮਨ ਭਰਿਆ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਗੀਤ ਨਾਲ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਿਸਚਿਤ, ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਵਾਦੀ ਕਹਿਣਗੇ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇੜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" "ਹਾਇ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ, ਕਿੰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸਹਿਣੇ ਪਏ! ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਕਈਕੇਈ, ਪਾਪੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ, ਸੱਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਇਕੱਲਾ, ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਨਿਸਚਿਤ, ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਰਾਮਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਵਿਦਿਆ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਸੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇਗਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗਾ; ਜਦਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹੇਗਾ।" "ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" "ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਮੌਤ, ਜੋ ਸਹਿਣੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਰਾਮਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਬਚੇ ਹੋਏ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਗੀ?" "ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣੇ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ।" "ਕਈਕੇਈ, ਤੂੰ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗੀ।" "ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰਯੋਗ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕਾ, ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ।" "ਜੇ ਰਾਮਾ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਮੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ, ਪਛੋਤਾਵਾ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਕਈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਾਜ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਆਖਿਆ।