ਕਈਕਈ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਚੁਪ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦ ਕਈਕਈ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ—ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ—ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਪਈ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਗਏ, ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਚੁਪ ਚਾਪ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈਕਈ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ, ਦਿਲ 'ਤੇ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਿਲਕੁਲ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਕਸਮ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, 'ਰਾਮ' ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੰਮਾ ਆਹ ਭਰੀ ਤੇ, ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਕੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬੇਕਾਬੂ, ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੰਪੂਰਨ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵਾਂਗ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੰਮ, ਜੋ ਫਾਇਦੇ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ?" "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਿਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਕਾਸੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਉਲਟਾਵਟ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਵਰਤਾਰਾ ਚੁਣਿਆ?" "ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ; ਇਹ ਜ਼ਿੱਦ ਤੇ ਝੂਠ ਛੱਡੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਓ ਕਠੋਰ, ਦੁਸ਼ਟ, ਛੋਟੇ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਮੰਦ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ..." "ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹੋ? ਰਾਜਗੱਦੀ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?" "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋਣ 'ਤੇ; ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਧੀਆ ਇरਾਦੇ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਏ, ..." "ਮੈਂ ਫੌਜ ਨੂੰ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ, ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?" "ਹਾਏ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਧਿਆ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵੱਡੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।" "ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕਈਕਈ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੇਠ, ਨਿਕਾਲਿਆ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕਰ ਕੇ, ਕੀ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂ? ਕੌਸਲਿਆ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ—ਕਦੇ ਦਾਸੀ, ਕਦੇ ਦੋਸਤ—" "ਕਦੇ ਪਤਨੀ, ਕਦੇ ਭੈਣ, ਕਦੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ—ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਦੀ ਚਾਹ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਮਤਾ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ।" "ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ; ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਭਲਾਈ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਆਦਮੀ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਨਿਆਇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਹੈ।" "ਸੁਮਿਤਰਾ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗੀ? ਤੇ ਬੇਚਾਰੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਸੁਣੇਗੀ।" "ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੇਗੀ; ਹਾਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਗਵਾ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਕਿਨਨਰੀ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਦੇਖਣ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਂ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਣ ਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਕਰੋਂਗੇ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੂੰ ਸਧਾਰਣ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਸ਼ੁਧ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਆਦਮੀ।" "ਸੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੇ ਸਹਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, ਮੈਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਗੀਤ ਨਾਲ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਈਮਾਨ ਕਹੇਗੇ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" "ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ, ਕਿੰਨੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸਹਿਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ! ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਓ ਪਾਪੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਾਪੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲੈਣ।" "ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਇਕੱਲਾ, ਕਾਲਾ ਸੱਪ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਜੀਵਤ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਉਲਾਹਣੇ ਦੇਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵੱਡੇ-ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਬੇਦਖਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।" "ਸੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਵਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਭੇਜੇਗਾ।" "ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਦਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਅਨੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਹਿਣਗੇ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹੇਗਾ।" "ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" "ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਮੌਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਗਏ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਗੀ?" "ਜੇ ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗੀ।