ਕਈਕਈ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਅਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ—ਸਾਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਈਕਈ ਚੁਪ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਭਰੀ ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਈਕਈ ਦੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜਭੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ। ਉਹ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਕਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕਰੂੜ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਤ्थਰ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਹ ਬਚਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਜਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਜੀ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਅਥਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਕਸਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, "ਰਾਮ!" ਕਰਕੇ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਖ਼ਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥੱਲੇ ਡਿਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖੋਹ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਨਾਸਕਾਰੀ ਕੰਮ, ਜੋ ਫਾਇਦੇ ਵਾਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਲਾਜ ਦੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਵਗੁਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।" ਹੁਣ, ਉਹ ਕਈਕਈ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਵਰਗਾ ਉਲਟਾਪਣ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਹ ਵਰਤਨ ਚੁਣਿਆ?" ਦਸ਼ਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸੇ; ਇਹ ਜ਼ਿੱਦ ਤੇ ਝੂਠ ਛੱਡ ਦੇ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਕਰੂੜ, ਦੁਸ਼ਟ, ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ..." ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੁਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਭਰਤ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" ਦਸ਼ਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਫਿਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਇਰਾਦਾ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ..." "ਮੈਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?" ਦਸ਼ਰਥ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਤਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।" "ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕਈਕਈ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਿਆ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਾਂ, ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠ ਸਮਝਣਗੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ?" "ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂ? ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਕਦੇ ਦਾਸੀ, ਦੋਸਤ, ਪਤਨੀ, ਭੈਣ ਤੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ।" "ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਣੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਤਕਾਰ ਯੋਗ ਸੀ, ਸਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਰਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਨਿਆਇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਨਵਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਰੋਟੀ ਖਾ ਲਈ ਹੋਵੇ।" "ਸੁਮਿਤਰਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗੀ, ਡਰਦੀ ਹੋਈ? ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਬੇਚਾਰੀ, ਦੋ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਸੁਣੇਗੀ।" "ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣੇਗੀ; ਹਾਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਅਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗਵਾ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਕਿੰਨਰੀ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਂ ਲੰਬਾ ਜੀਉਣ ਜਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ।" "ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਰਤ, ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਲਈ ਹੋਵੇ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੇ ਸਹਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਲੁਭਾਇਆ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਾਬੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" "ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ, ਕਿੰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸਹਿਣੇ ਪਏ! ਇਹ ਦੁਖ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਕਈਕਈ, ਪਾਪਣ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਪਾਪੀ, ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।" "ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ, ਇਕੱਲਾ, ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਤਾਣ ਦੇਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਸੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜੇਗਾ।" "ਵੈਦਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਅਥਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਦੇ ਦੂਜਾ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ; ਜਦ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹੇਗਾ।" "ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" "ਜਦ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ; ਮੌਤ, ਜੋ ਸਹਿਣੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਵਨਵਾਸ 'ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰੇਗੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ, ਪਛਤਾਵਾ, ਤੇ ਕਈਕਈ ਦੀ ਕਰੂੜਤਾ ਨੂੰ ਵਿਆਕਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਬਚਨ ਕੀਤੇ।