ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ, ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਮਿਲ ਲਵਾਂ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਵੰਦਨਾ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ। ਫਿਰ ਕੈਕਈ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵਾਂ, ਇਹ ਕਸਮ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੈਕਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਰੋ ਰਹੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਕਈ ਦੀਆਂ ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ—ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ—ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ। ਉਹ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਕੈਕਈ ਵਲ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਸਨ। ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛੋਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਜਾ ਬਿਲਕੁਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਸਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, "ਹਾਏ ਰਾਮ!" ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੀਮਾਰ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਖੋ ਬੈਠਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਹ ਸੱਪ ਵਰਗੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਹਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ, ਜੋ ਫਾਇਦੇ ਵਾਲਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ?" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੂਤ ਨੇ ਵੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।" "ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਉਲਟਾਵਟ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਡਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਹ ਵਾਰ ਮੰਗਿਆ?" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਰਾਘਵ ਵਨਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣੋਂ ਹਟ ਜਾ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਠੋਰ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ, ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਰਤ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?" "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪੀਲਾ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਚੰਗਾ ਫੈਸਲਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਕੀਹ ਕਰਾਂਗਾ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਕੀਹ ਆਖਣਗੇ?" "ਹਾਏ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇੱਖਵਾਕੁ ਰਾਜਾ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਵੱਡੇ, ਨੇਕ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀਹ ਆਖਾਂਗਾ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਿਆ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਆਖਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠ ਮੰਣਣਗੇ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੀਹ ਆਖੇਗੀ? ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀਹ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ?" "ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਕਦੇ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਪਤਨੀ, ਕਦੇ ਭੈਣ, ਕਦੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਰਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੀ।" "ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਨੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿੰਨੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਭਲਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਬੀਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਹਿਰ ਮਿਲੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਨਿਆਇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਸੁਮਿਤਰਾ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ? ਤੇ ਗਰੀਬ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ।" "ਉਹ ਸੁਣੇਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹਾਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਲਵੇਗੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਿਨਨਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਨੇਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਸੋਹਣੀ ਲਾਗਦੀ ਹੈਂ ਪਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ ਮਨੁੱਖ।" "ਤੂੰ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਝੂਠੇ ਸਹਾਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਂ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਫਸਾ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕਰਕੇ ਆਖਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" "ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਪੀੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਹਿਣੀਆਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ! ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੰਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ 'ਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਾਹ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮਝਿਆ, ਨਾਹ ਤੇਰੀ ਅਸਲ ਚਾਲਾਕੀ ਪਛਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲਾ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਮੰਦਾ ਸੋਚ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "ਸੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਅਕਲ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਵੇਦਾਂ, ਗੁਰਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰੇਗਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਖੇਗਾ, 'ਜੋ ਹੁਕਮ।'" "ਜੇ ਰਾਘਵ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" "ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਆਖਣਗੇ; ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਲੋਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।