ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਚੁੱਕਣਗੇ, ਤਦ ਤੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਕਹੇਂਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੈਕਈ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ? ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਲੰਕ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਰਪਤਿ! ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਚਨ ਲਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੂੰ ਵੀ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਾ ਤੋੜ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਦਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਸੁਖ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਪਟੀ! ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ, ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟੋਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਮੈਂ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਰਰਾਜ, ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੈਕਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਬਚਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕੇ, ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਚਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਗਏ। ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੱਕੇ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਸਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ, "ਰਾਮ!" ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਐਵੇਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਖੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਰਕ ਵਿਹੀਣ, ਬਿਮਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੀ ਜ਼ਹਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੰਮ, ਜੋ ਲਾਭ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ?" "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਵਿਹੂਣ ਬੋਲਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਭੂਤ ਨੇ ਵੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿਅਹਾਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਰਾ ਮਨ ਉਲਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ ਜੋ ਤੂੰ ਐਸਾ ਵਚਨ ਮੰਗਿਆ?" "ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਇਹ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦੇ, ਇਹ ਝੂਠ ਵੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਕੁਕਰਮੀ, ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਜਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਦੁਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਕੀਤਾ? ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਰਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?" "ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਫੈਸਲਾ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ, ਹੋਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਦਿਸਾ-ਦਿਸਾ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?" "ਹਾਏ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਵੱਡੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਕਕੁਤਥ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥੀਂ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਦਬਾਅ 'ਚ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਨ ਭੇਜਿਆ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਵੀ ਕਹਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠ ਮੰਨਣਗੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਵਨ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ? ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਤਾਂ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਕਦੀ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਕਦੀ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ, ਕਦੀ ਪਤਨੀ, ਭੈਣ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਦੀ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ।" "ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਮਾਰ ਨੂੰ ਜਹਿਰੀਲਾ ਖਾਣਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਨਿਆਇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਹੈ।" "ਸੁਮਿਤਰਾ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗੀ? ਅਤੇ ਬੇਚਾਰੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ—ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ। ਹਾਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਲਵੇਗੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਖੋ ਬੈਠੀ ਕਿੰਨਰੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜਦਕਿ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈਂ, ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਿਚਾਰਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ ਆਦਮੀ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੇ ਸਹਾਰੇ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਹਰਣ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਹਿਣਗੇ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਸ਼ੇੜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" "ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸਹਿਣੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁਖ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।