ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਦੋ ਵਰ ਮੰਗੇ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਹੁਣ, ਜਦ ਉਹ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਦੀ ਘੜੀ ਆਈ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਛਤਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੋਗੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ?" ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਓਗੇ?" ਕੈਕੇਈ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਤਮ-ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ: "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋਗੇ, 'ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਵਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ'?" ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਮਿੱਟਾ ਦਿਓਗੇ।" ਕੈਕੇਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ: "ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਬਾਜ ਅਤੇ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਦਿੱਤਾ; ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਮੁੰਦਰ, ਇੱਕ ਵਚਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਾ ਤੋੜੋ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਯਾਦ ਰੱਖੋ।" ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ: "ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੋ, ਹੇ ਕੁਟਿਲ-ਮਨ ਵਾਲੇ।" ਕੈਕੇਈ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ, ਸਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ — ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।" ਉਹ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਕੈਕੇਈ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ।" ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਭਰਤ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਪੱਥ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖੀ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ — ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਦੀ ਗੱਲ — ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਵਧੇਰੇ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਵੱਜੇ; ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਲਾਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਯਾਨਕ ਵਚਨ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, "ਰਾਮ!" ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾਸਕਾਰੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸਵਾਰਥੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਨ 'ਚ ਭੂਤ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਚਰਿੱਤਰ 'ਚ ਇਹ ਉਲਟ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।" "ਪਰ ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਇਹ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਿਆ?" ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ, "ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ; ਇਹ ਮੰਨ ਤਿਆਗ ਦੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੀ।" "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਕੁਟਿਲ-ਮਨ, ਛੋਟੇ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ..." ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ, "ਕਿਹੜਾ ਦੁਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈਂ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਰਤ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਧਰਮ-ਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ-ਵਾਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?" "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋਣ 'ਤੇ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਨੀਤਿ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ..." "ਮੈਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਹੋਵੇ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਆਖਣਗੇ?" "ਅਫ਼ਸੋਸ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਖਸ਼ਵਾਕੁ ਨੇ ਇਤਨੀ ਦੇਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਧੇਰੇ, ਧਰਮ-ਵਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।" "ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ, ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ?" "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਆਖਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਝੂਠ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਵਨ-ਵਾਸ 'ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖੇਗੀ?" "ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂ? ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ —" "ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ, ਭੈਣ ਵਾਂਗ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ — ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ।" "ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇਜ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ; ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਆਦਮੀ ਵਲੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਲਤ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਨ-ਵਾਸ ਹੈ।" "ਸੁਮੀਤਰਾ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗੀ, ਡਰਦੇ ਹੋਏ? ਤੇ ਬੇਚਾਰੀ ਵਿਦੇਹੀ ਦੋ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਸੁਣੇਗੀ।" "ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੇਗੀ; ਅਫ਼ਸੋਸ, ਵਿਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਗਵਾ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਿਨਨਰੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਂ ਲੰਬਾ ਜੀਵਣ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰੋਣੀ ਵੇਖਣ ਦੀ; ਨਿਸਚਿਤ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਕਰੇਗੀ।" "ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਧਰਮ-ਵਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਚਾਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ — ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਦਰਾ ਪੀ ਚੁੱਕਾ ਆਦਮੀ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਗੀਤ ਨਾਲ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਿਸਚਿਤ, ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਆਖਣਗੇ — ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਦੁਖ, ਮਲਾਲ ਅਤੇ ਲਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ।