ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕਈਕਈ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਈਕਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕਸ਼ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਈਕਈ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਦਿਤੇ ਤੇ ਹੁਣ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ? ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇਂਗਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਕਹੇਗਾ—‘ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਤੇ ਜੀਵਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ’? ਜੇ ਵਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਹੇ ਨਰ-ਰਾਜ। ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਬਾਜ ਤੇ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਚਨ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਦ ਕਦੇ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨ ਭੁੱਲ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ। ਪਰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਸਦਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ! ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ, ਸਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਨਮਸਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੇ ਨਰ-ਰਾਜ, ਭਰਤ ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਸਮ ਖਾਂਦੀ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਈਕਈ ਚੁਪ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਰੋ ਰਹੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾਂ ਬੋਲੀ। ਕਈਕਈ ਦੇ ਇਹ ਵਜਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇਸ਼ਰਥ ਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈਕਈ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ, ਗਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਤੇ ਵਜੇ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਚਨ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ‘ਰਾਮ!’ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਬਿਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੈ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ, ਜੋ ਲਾਭ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ?” “ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਚਰਿਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਉਲਟਾ ਰਵੱਈਆ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਐਸਾ ਵਰ ਚੁਣਿਆ?” “ਤੂੰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ; ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਤੇ ਝੂਠ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਛੋਟੀ, ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੁਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਵੇਖਦੀ ਹੈਂ? ਰਾਜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।” “ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਧਰਮਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋਣ ਤੇ; ਤੇ ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਨਿਸ਼ਚਾ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ...” “ਮੈਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੁਆਰਾ ਹਰਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹੇਣਗੇ? ਹਾ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੇ ਇਤਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵੱਡੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕਈਕਈ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ?” “ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਚ ਕਹਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਝੂਠ ਮੰਨਣਗੇ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਨ ਜਾਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ? ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀ ਉੱਤਰ ਦੇਵਾਂ? ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰ, ਦੋਸਤ, ਪਤਨੀ, ਭੈਣ, ਤੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ।” “ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨਮਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ; ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅੰਗ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗਲਤ ਕਰਮ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਹੋਇਆ। ਸੁਮਿਤਰਾ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗੀ, ਡਰਦੇ ਹੋਏ? ਤੇ ਬੇਚਾਰੀ ਵਿਦੇਹੀ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁਣੇਗੀ।” “ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਸੁਣੇਗੀ; ਹਾ, ਵਿਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਕਿਨਨਰੀ, ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਵੇਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਮੈਂ ਲੰਮਾ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਚਲਾਵੇਂਗੀ।” “ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਵਿਵੇਕ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੇ ਆਸਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਗੀਤ ਨਾਲ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੀੜ, ਪਸ਼ਤਾਵਾ, ਤੇ ਕਈਕਈ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।