ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਬਰ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸ ਵੱਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕੈਕਈ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਪੱਸਵੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਤੂੰ ਮਿਹਰ ਕਰ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਛੁਹਦਾ ਹਾਂ, ਕੈਕਈ। ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਅਧਰਮ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਇਆ, ਹਿਲਦਾ ਡੁੱਲਦਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ। ਕਹਿ ਲੱਗੀ, "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਦੋ ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੁਣ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ? ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਰਾਜਾ-ਮੁਨੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਕਹੇਂਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ?" "ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਜਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇਂਗਾ, ਜੇਕਰ ਵਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਵੱਖਰਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ। ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਚਿੜੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਦਿੱਤਾ, ਅਲਰਕ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਈ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘੀ; ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਾ ਤੋੜ। ਪਰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਦਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਪਟੀ!" "ਚਾਹੇ ਇਹ ਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਤੋੜੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇਗੀ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਕਸਮ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੈਕਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਉਹ ਚੱਕਰਾਏ ਹੋਏ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੇ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਗਰਜਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਵੱਜੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ 'ਰਾਮ, ਰਾਮ' ਕਰਕੇ ਢਹਿ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਗਵਾ ਬੈਠਿਆ, ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਮਾਰ ਜਿਹਾ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਤੋਂ ਜ਼ਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਕੰਪਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾਸ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸੁਝਾਇਆ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਭੂਤ ਨੇ ਵੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿਅਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਰਾ ਮਨ ਉਲਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਡਰ ਤੈਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਿਆ?" "ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਕੁਟਿਲ, ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਾਪੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਰਤ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਧਰਮਵਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ 'ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਫੈਸਲਾ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ?" "ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਕੀਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗਾ? ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? ਹਾਏ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੇ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਨ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਾਂ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਝੂਠ ਮੰਣਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਵਨ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗੀ? ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਇਹਨਾ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇਤਾ ਕੀਤਾ? ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਕਦੇ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਪਤਨੀ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਮਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੀ।" "ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਨੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿੰਨੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹਰ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਦੁਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਨਿਆਇ ਤੇ ਉਸਦਾ ਵਨ ਜਾਣਾ ਹੈ।" "ਸੁਮਿਤਰਾ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੇ ਗਰੀਬ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਸੁਣਣ ਪੈਣਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੈਕਈ ਅੱਗੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।