ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਵਿਰਾਗ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਅਟੱਲ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਮ—ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੁਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚ ਸਕਦੀ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਵਿਆਹਦਾ ਹਾਂ; ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਹ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੈਰਜ, ਤਪ, ਵਿਰਾਗ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਵਾਂ? ਮੈਂ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ, ਥਕਾ ਹੋਇਆ, ਤਪਸੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ। ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਛੂਹਦਾ ਹਾਂ, ਕੈਕੇਈ; ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਧਰਮਹੀਣਤਾ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੰਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ। "ਜੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਦਿਤੇ ਤੇ ਹੁਣ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ?" "ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਗਾ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਕਹੇਗਾ, 'ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ?'" "ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰੇਗਾ, ਜੇ ਵਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਵੱਖਰਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।" "ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਬਾਜ ਤੇ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਦਿੱਤਾ; ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।" "ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਾ ਤੋੜ, ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।" "ਤੂੰ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਟਿਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ!" "ਚਾਹੇ ਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਹੇ।" "ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ, ਆਪਣਾ ਨਮਸਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਭਰਤ ਤੇ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਸਮ ਖਾਂਦੀ ਹਾਂ: ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਵਿਹਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝ ਗਏ; ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਾਪਸੰਦ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੁਭ ਗਈਆਂ; ਦੁਖ ਤੇ ਗਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਸਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, 'ਰਾਮ' ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਗੁੰਮ, ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ, ਉਲਝਾ ਹੋਇਆ, ਬਿਮਾਰ ਜਿਹਾ, ਜੋਸ਼ ਖਤਮ, ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਥੱਕਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਨਾਸਕਾਰੀ ਕੰਮ, ਜੋ ਲਾਭ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ, ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ?" "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰਮ ਵਿਹਣ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਵਗੁਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।" "ਪਰ ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਉਲਟਾ ਸੁਭਾਵ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਡਰ ਕਿਥੋਂ ਆਇਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਿਆ?" "ਤੂੰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾਉਣ ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਢੰਗ ਤੇ ਝੂਠ ਛੱਡ ਦੇ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਕੁਟਿਲ, ਛੋਟੇ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—" "ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਵੇਖਦੀ ਹੈ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਰਤ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਧਰਮਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?" "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ ਵਾਂਗ; ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਨੀਅਤ, ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ ਸੀ—" "ਮੈਂ ਫੌਜ ਨੂੰ, ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹੇਗੇ?" "ਹਾਏ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇक्षਵਾਕੂ ਇਤਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਧਰਮਵਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।" "ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਾਂ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਹੇਗੀ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂ? ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਮਹਿਣੀ, ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ—" "ਪਤਨੀ, ਭੈਣ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਰਹੀ।