ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚਾਈ, ਦਾਨ, ਤਪੱਸਿਆ, ਤਿਆਗ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਿੱਧਾਪਣ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਿਵੇਂ ਅਟੱਲ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰਾਮ, ਜਿਸਦੀ ਜੋਤਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਮੰਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਰੁਖਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਾਵੇ? ਜਿਸ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਸ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ? ਕੈਕੇਈ, ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ, ਤੇਰੀ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ, ਪਰ ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ। ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁੰਹਦਾ ਹਾਂ, ਕੈਕੇਈ, ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਮਹਾਰਾਜ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹੇ। ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਰੁਖੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ, ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਦੋ ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਪਛਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ? ਜਦ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਖੇਂਗਾ ਕਿ ਜਿਸਦੀ ਮੈਂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ, ਉਸ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮੈਂ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ?" "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਮੰਨ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਵਾਅਦਾ ਤੋੜਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਨਾਕ ਕੱਟ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਨੇ ਚਿੜੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਦਿੱਤਾ, ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਈ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਕੰਢਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਿਆ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਾ ਤੋੜ।" "ਪਰ ਤੂੰ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਕੁਕਰਮੀ। ਚਾਹੇ ਇਹ ਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਤੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇਗੀ।" "ਮੈਂ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਸਮ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਰੋ ਰਹੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਕੇਈ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਖਤ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ। ਉਹ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਰਾਣੀ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਰੁਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਗਾਜ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਅੜੀ ਹੋਏ ਇਰਾਦੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ 'ਰਾਮਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਐਵੇਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਗਵਾ ਬੈਠਿਆ, ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ, ਬਿਮਾਰ ਵਰਗਾ, ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੀ ਫੂਕ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ। ਉਸਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਨਾਸੀਬੀ ਦਾ ਕੰਮ, ਜੋ ਲਾਭ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ?" ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਭੂਤਾਂ ਨੇ ਵੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਅਵਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਲਟ-ਚਲਣ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਡਰ ਕਿਥੋਂ ਆ ਗਿਆ ਜੋ ਤੂੰ ਐਸਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ? ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਭਰਤ ਰਾਜ ਕਰੇ ਤੇ ਰਾਮ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਮਨੋਭਾਵ ਤੇ ਝੂਠ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦਯ, ਕੁਕਰਮੀ, ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੀ ਦੁਖ ਜਾਂ ਝੂਠ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈਂ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਧਰਮਧਾਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਉਹ ਚੰਗੀ ਨੀਤਿ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਠਹਿਰੇਗੀ? ਮੈਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਹਰਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ? ਜਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਮੈਂ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂਗਾ? ਹਾਏ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇক্ষਵਾਕੁ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਗੁਣੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਕਕੁਤਥ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਆਖਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠ ਮੰਨਣਗੇ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਦ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਵਨ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖੇਗੀ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਅਸਹਾਇਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਰਿਹਾ।