ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜਸੁਆ ਕਰ ਲੈਣ, ਫੌਜ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਸਨ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ, ਚੁਸਤ ਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਕ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਰਾਜ-ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦੰਡ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਲਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਮੰਤਰੀ, ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਇਕਾਗਰ ਸਨ, ਸਭ ਵੱਡੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਤੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਪਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਦਾ ਜਿਕਰ ਪਰਦੇਸੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਿਸੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਰਣਨੀਤੀ ਤੇ ਸਾਂਝ-ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਨ। ਉਹ ਰਹੱਸ ਰੱਖਣਾ ਜਾਣਦੇ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਐਸੇ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਨਿਦੋਸ਼ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਦੇ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਦਾਨੀ, ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਨਾ ਬਰਾਬਰ; ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਵਸਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਦਰ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦੇਂਦੇ, ਉਹ ਇੰਝ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਕਰਦਾ। ਐਸੇ ਸਮਰਪਿਤ, ਨਿਪੁੰਨ, ਸਮਰਥ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ, ਚਾਨਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਥੇ ਅੱਠਵਾਂ ਸਰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ—“ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਾਂ?” ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ‘ਮੈਂ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਹੈ,’ ਉਹ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਭ ਯੋਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਲਿਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਸੁਯਜ੍ਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜਾਬਾਲੀ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਭਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, “ਮੈਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ?” ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਮੰਨ ਗਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਕਹੀ!” ਉਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ ਤੇ ਘੋੜਾ ਛੱਡੋ।” “ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਯਜਨ ਦਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਓ। ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।” “ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਧਰਮਮਈ ਇੱਛਾ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਉਠੀ ਹੈ...” ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਇਥੇ ਹੀ ਕਰਵਾਉ।” “ਯਜਨ ਲਈ ਸੰਸਕਾਰਤ ਘੋੜਾ, ਉਸ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਸਮੇਤ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ; ਸਰਯੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਯਜਨ ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।” “ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ; ਇਹ ਯਜਨ ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ।” “ਇਸ ਉੱਤਮ ਯਜਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹਮਰਾਖਸ਼ਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਯਜਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਯਜਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ।” “ਜੋ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਣ,” ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਆਦਰਨੀਯ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ।” ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਸਭ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਯਜਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ, ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੋਂ-ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਸੰਕਲਪ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।” ਰਾਜੇ ਦੇ ਬੜੇ ਹੀ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੁਣ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।