ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਰਾਣੀ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮੂਸੀਬਤ ਆ ਪਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਨੇਕ ਰਾਹ ਤੇ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਗਲਤ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਮੰਨਣੀ ਔਖੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।" "ਫਿਰ, ਹੇ ਡਰਪੋਕ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰੇ? ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਕਠਿਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਭਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਭਰਤ ਵਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੌਣ ਹੋਰ ਵਚਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਨ੍ਹੀ ਆਦਰ ਤੇ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਰਘੁਨੰਦਨ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉਲਟ-ਸੀਧੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਲੇਪ ਦਿਲ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਰਘੁਨੰਦਨ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਅ, ਵਿਦਿਆ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਪੱਕੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਨ੍ਹੀ ਨੇਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚ ਸਕਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸਦੀ ਜੋਤਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆਖਾਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸ ਦੀ ਓਟ ਲਵਾਂ?" "ਹੇ ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ, ਤਪੱਸਵੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਛੁਹਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਓਟ ਬਣ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਾ ਲਪੇਟ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਕਰੁਣਾ ਕਰਦਾ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਹੁਣ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਪਾਲਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ? ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਕਹੇਂਗਾ ਕਿ 'ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ'? ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਮੋੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਨਾਕ ਕਟਾ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਚੀਲ ਤੇ ਕਬੂਤਰ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵਚਨ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਿਆ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਾਂ ਤੋੜੀਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ ਯਾਦ ਕਰ।" "ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਅਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕੇਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਵਾਲੇ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ।" "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਕਸਮ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ: ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਹਲਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੈਕੇਈ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੌੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਵੱਜੇ, ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, 'ਰਾਮ, ਰਾਮ' ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੀਮਾਰ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੀ ਫੁੰਕਾਰ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨੀਰਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?" "ਤੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰਾਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਚਨ ਮੰਗਿਆ?