ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਦੁਸ਼ਟ ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ!" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪਣ? ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਤਾਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਲੈ ਆਈ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਹੀ ਨਾਸੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਤੂੰ ਅਣਜਾਣੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹੈਂ, ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਸ ਗੁਨਾਹ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਧਨ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ—ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਸਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ?" "ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਪੀ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦੇ। ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਰੱਖ ਦਿਆਂ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਤੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸੋਚ ਕਿਵੇਂ ਪਾਲੀ, ਹੇ ਪਾਪਣ?" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਵੈਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਇਸ ਖਾਲੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ।" "ਹੇ ਰਾਣੀ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਆ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੋਵੇਂ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਡਰਪੋਕ, ਤੂੰ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?" "ਜੋ ਰਾਮ ਬੜਾ ਕੋਮਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਗ ਸਕਦੀ ਹੈਂ? ਹੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਮ ਦੀ ਤੂੰ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?" "ਅਸਲ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹੋਰ ਕੌਣ, ਉਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੇਵਾ, ਆਦਰ ਜਾਂ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਕਦੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਵੈਰਾਗ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਿੱਧਾਈ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਰਾਮ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹਨ।" "ਜੋ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਮ ਵਿਰੁੱਧ ਤੂੰ ਬੁਰਾਈ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਹੀ ਬੋਲਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਖਾਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇ?" "ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ, ਤਪ, ਵੈਰਾਗ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਲ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂ?" "ਹੇ ਕੈਕਈ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ, ਥੱਕਿਆ, ਤਪੱਸਵੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਦਇਆ ਕਰ।" "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਤੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਛੂਹਦਾ ਹਾਂ, ਕੈਕਈ, ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾ ਆਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਵਿਹਲੇ, ਬੇਹੋਸ਼, ਰਾਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਵੋ, ਪਰ ਕੈਕਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ। ਕੈਕਈ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਮੰਗਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਦੇ ਕੇ ਹੁਣ ਪਛਤਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ, ਹੇ ਵੀਰ?" "ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠਣਗੇ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਣਗੇ, ਤਦੂੰ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਖੇਂਗਾ, 'ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ'?" "ਜੇ ਤੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਹੁਣ ਉਲਟ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਲੰਕ ਲਿਆਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਨਰਪਤੀ।" "ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਬਾਜ ਤੇ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਈ।" "ਸਮੁੰਦਰ, ਇਕ ਵਚਨ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕੰਢਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਾ ਤੋੜ, ਪਿਛਲੇ ਵਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।" "ਤੂੰ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਦਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਵਾਲੇ।" "ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ, ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਬੇਰੁਖੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਵਿਹਲਾ ਮਨ, ਮਹਲ ਵਿਚ ਸੋਗ, ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਵਚਨ ਦੀ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਰਹੀ।