ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਘਟ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਉਲਝਣ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, "ਕੀ ਇਹ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਹੈ?" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਹੇ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਭਰਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਹਰਣ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸ਼ੇਰਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਵੱਲ ਉਲਾਹਣਾਂ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਕਠੋਰ, ਦੁਸ਼ਟ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ!" "ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ? ਰਾਘਵ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਤੀਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ, ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।" "ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਤੂੰ ਅਣਜਾਣੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਜ਼ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹੈਂ; ਜਦਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਖੁਬੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ—" "ਕਿਹੜੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਆਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਧਨ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹੋਸ਼ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਇਰਾਦਾ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸੋਚ ਕਿਉਂ ਰਚੀ, ਹੇ ਪਾਪਣ?" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤ ਜਾਂ ਵੈਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ; ਜੋ ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੀ।" "ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਇਸ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈਂ।" "ਹੇ ਰਾਣੀ, ਇੱਖਵਾਕੂ ਘਰਾਣੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਕਦੇ ਵੀ, ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਣੁਚਿਤ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਮੰਨ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਾਘਵ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।" "ਹੇ ਡਰਪੋਕ, ਤੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?" "ਉਹ ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?" "ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਤੂੰ ਰਾਮ, ਜੋ ਮੋਹਕ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਜ਼ਨਨਤ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੇਰੀ ਹੋਰ ਵਧ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ; ਮੈਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।" "ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਵਧ ਸੇਵਾ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀਤਾ ਦਿਖਾ ਸਕੇ?" "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਰਾਘਵ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਈ ਉਲਾਹਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਰਮ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਰਾਘਵ ਸੱਚ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਦੁਜਾੱਤੀ ਨੂੰ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।" "ਸੱਚਾਈ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਿੱਧਾਪਣ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹਨ।" "ਉਸ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਿਰੁੱਧ ਬੁਰਾਈ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਰੜਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਬੋਲ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਣ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ?" "ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੈਰਜ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਸਚ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?" "ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ, ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ, ਥੱਕਿਆ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੈਕੇਈ, ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਵੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦੇ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਬੇਹੋਸ਼, ਲਰਜ਼ਦਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰੜੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।" "ਜੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਹੁਣ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲੇਂਗਾ, ਹੇ ਵੀਰ?" "ਜਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਣਗੇ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਖੇਂਗਾ, 'ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ—ਕੈਕੇਈ—ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ'?" "ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਲੰਕ ਲਿਆਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੇ ਵਚਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੱਖਰਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ।