ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਜੁਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—ਕੀ ਇਹ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵਹਿਮ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ? ਜਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਉਲਝਣ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਔਰ ਵੀ ਪੀੜਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਰਣ ਸ਼ੇਰਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਸਾਹਾਂ ਵੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਇੰਝ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਜਾਦੂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਕੁਝ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਜਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਤਾਣਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਧ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: “ਕ੍ਰੂਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ!” “ਕੈਕੇਈ! ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ? ਰਾਘਵ ਨੇ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਹ ਬੁਰਾਈ ਕਿਉਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਹੀ ਨਾਸ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?” “ਤੂੰ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਅਣਜਾਣੀ ਹੈਂ, ਕੈਕੇਈ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਗੁਨਾਹ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿਆਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਧਨ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” “ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੋਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਇਰਾਦਾ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦੇ।” “ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਤੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਕੈਕੇਈ?” “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਮੋਹ ਜਾਂ ਵੈਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅੱਗੇ। ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੀ।” “ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਇਸ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੈਂ।” “ਰਾਣੀ, ਇਹ ਇੱਖਵਾਕੂਆਂ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਕਦੇ ਵੀ, ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਮੰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਘਵ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਆਖਦੀ ਸੀ।” “ਫਿਰ, ਡਰਪੋਕੀਏ, ਤੂੰ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਲਈ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?” “ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਠੋਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?” “ਮੰਗਲਮਈ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਸੋਹਣਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?” “ਅਸਲ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।” “ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸੇਵਾ, ਆਦਰ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀਤਾ ਦਿਖਾਵੇ?” “ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ, ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।” “ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਰਾਘਵ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਸਚਾਈ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਅ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਰਾਘਵ ਵਿਚ ਅਟਲ ਹਨ।” “ਉਸ ਵਿਚ, ਜੋ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਮ ਲਈ ਬੁਰਾਈ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸਦੀ ਜੋਤਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ?” “ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਰੜਾ ਬੋਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆਖਾਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇ?” “ਜਿਸ ਵਿਚ ਧੀਰਜ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਸਚਾਈ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸ ਵਲ ਜਾਵਾਂ?” “ਕੈਕੇਈ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ, ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਤਪਸਵੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ; ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ।” “ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਛੂਹਦਾ ਹਾਂ, ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਅਧਰਮ ਨਾ ਲੱਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ, ਰੋ ਰਿਹਾ, ਬੇਹੋਸ਼, ਲੜਖੜਾਉਂਦਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੈਕੇਈ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮੰਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਰੜੇ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇਕਰ, ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਮੰਗਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਹੁਣ ਪਛਤਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ, ਹੇ ਵੀਰ?