ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹੀ ਵਰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ; ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼, ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੱਚਾਈ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯਭਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—ਕੀ ਇਹ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਆ ਗਈ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸ਼ੇਰਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਨਿਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਟੂ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੋਗ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਫੇਰ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ; ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੇ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਕ੍ਰੂਰ ਨਾਰੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ!” “ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ? ਰਾਘਵ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।” “ਫਿਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇਹ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਹੀ ਨਾਸ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।” “ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਸ ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਡੰਗ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ—” “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਸੂਰ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿਆਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” “ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਾਂ ਫਸਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀ।” “ਪਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਇਰਾਦਾ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦੇ।” “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਪਾਪਣ?” “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮਮਤਾ ਜਾਂ ਵੈਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਲਈ ਆਖਿਆ ਸੀ।” “ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗੇ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੀ।” “ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਸੋਗ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।” “ਹੇ ਰਾਣੀ, ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਆਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਰਾਘਵ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਆਖਦੀ ਸੀ।” “ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਡਰਪੋਕ ਨਾਰੀ, ਤੂੰ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਲਈ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?” “ਉਹ ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਕਠਿਨ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ?” “ਹੇ ਸੁਭਾਗਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਬਰੀ ਰਵਾਈ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?” “ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ।” “ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਰਦ ਵਾਂਗ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੇਵਾ, ਆਦਰ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀਤਾ ਦਿਖਾਵੇ?” “ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਬਦਨਾਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ।” “ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਰਾਘਵ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰੀਤਾ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਸੱਚਾਈ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹਨ।” “ਉਸ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਬੁਰਾ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹ ਸਕਦੀ ਹੈ?” “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆਖਾਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ?” “ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਸਚ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਥੇ ਜਾਵਾਂ?” “ਕੈਕਈ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।” “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ।” “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਵੀ ਫੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਵਿਹਲ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।