ਜਦੋਂ ਕੇਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੜੇ ਪਰ ਚਲਾਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਫੰਦੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਨ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਕੇਕਈ, ਜੋ ਦਿਲੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹੇ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਦਿਤੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਮੰਗਾਂਗੀ, ਦੇਵੋਗੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੋ ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਆਖਣੀ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।" "ਉਸੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ; ਇਹ ਦੂਜਾ ਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜੰਗ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਤੇ ਨੌਂ—ਚੌਦਾਂ—ਸਾਲ ਲਈ ਦੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾਓ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਛਾਲਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਬਣੇ; ਤੇ ਭਰਤ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰੇ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਵਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।" "ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ, ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ; ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼, ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਕੇਕਈ ਦੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢਾੜਸ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੀ, ਕੇਕਈ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੜਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੜੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨ ਸ਼ੇਰਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੱਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਫੇਰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ ਤਪਦਿਆਂ, ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: "ਤੂੰ ਕਠੋਰ, ਦੁਸ਼ਟ, ਤੇ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ!" "ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ? ਰਾਘਵ ਤਾਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਹ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਰਖਿਆ, ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।" "ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਤੂੰ ਅਣਜਾਣੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਜ਼ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹੈਂ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਖੁਬੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ—" "ਕਿਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਆਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਧਨ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਦੁਨੀਆਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ?" "ਪਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਇੱਛਾ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣੀ ਸੋਚ ਕਿਉਂ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪਣ?" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਜਾਂ ਵੈਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅੱਗੇ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਉਹ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹੀ ਸੀ।" "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੈਂ।" "ਹੇ ਰਾਣੀ, ਇੱਖਵਾਕੂ ਘਰ ਤੇ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਆਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨੇਕੀ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਕਦੇ ਵੀ, ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਅਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਣਪਸੰਦ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਾਘਵ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਸੀ।" "ਫਿਰ, ਹੇ ਡਰਪੋਕ, ਤੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈਂ?" "ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਕਠਿਨ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?" "ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਵਧੇਰੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸੇਵਾ, ਆਦਰ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀਤਾ ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਵਿਖਾ ਸਕੇ?" "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਵਿਚ, ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਬਦਨਾਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਸੁਚਿੱਤ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਰਾਘਵ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਸੱਚਾਈ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਵੈਰਾਗ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਘਵ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ।" "ਉਸ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਲ ਬੁਰਾ ਸੋਚ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਰੜਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਵੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੇਕਈ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਅਸਹਾਇਤਾ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਰਹ-ਵਿਚੋੜ ਵਿਚ ਤੜਪਦਾ ਰਿਹਾ।