ਮੰਥਰਾ, ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੀ ਕੁਬੜੀ, ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਯਮਲੋਕ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ, ਤੂੰ ਇਹ ਦੱਸੀਂ; ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤੇ ਉਹ繁 ਹੋਵੇਗਾ।" ਕਈਕਈ ਆਖਦੀ, "ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਵਿਛੌਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਗਲਿਆਂ ਦੀ, ਨਾ ਚੰਦਨ ਦੀ, ਨਾ ਲੇਪ ਦੀ, ਨਾ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ; ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਰਾਘਵ ਇਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਕੰਨਿਆ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਕਈਕਈ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਗਰ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈਕਈ, ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਪਾਪੀ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਦੇਵਕੰਨਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਨ 'ਚ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਤਣਾਅ ਤੇ ਨਿਰਣੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਈਕਈ ਲੰਮਾ ਤੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੱਪ-ਕੰਨਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥ ਤੇ ਲਾਭ ਲਈ ਨਿਰਣੇ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਥਰਾ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਕਈਕਈ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਨਿਰਣੇ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਈਕਈ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਭੌਂ ਸੜੇ ਹੋਏ; ਉਸਦੇ ਸੋਹਣੇ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਣੇ—ਜੋ ਕਈਕਈ ਨੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਕਪੜੇ ਮੈਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਸੁੰਦਰ ਕਰ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਇਕ ਗਠੀ ਹੋਈ ਚੋਟੀ 'ਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਰੀ ਹੋਈ ਕਿਨਨਰੀ; ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਘਵ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਈਕਈ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਮਰਾ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਫਿੱਕੇ ਬੱਦਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਰਾਹੂ ਨੇ ਪਕੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋਰ ਤੇ ਬਰਹਿਨ ਪੰਛੀਆਂ, ਕ੍ਰੋੜ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ। ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਕੁਬੜੀਆਂ ਤੇ ਬੋਨੇ ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ, ਬਾਵੜੀਆਂ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਕਮਰੇ, ਚੰਪਾ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਦੰਦਾਂ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੰਚ, ਸਦਾ ਫੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਫਲਦੇ ਰੁੱਖ, ਜਲ-ਕੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਮਹਲ ਰੰਗੀਨ ਸੀ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਆਸਣਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ, ਪੀਣ-ਪੁਣ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਕੀਮਤੀ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਾਂਗ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਹਲ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਿਛੌਣ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਇੱਛਾ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਕਈਕਈ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਕਮਰੇ 'ਚ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਹੁਣ, ਕਮਰੇ 'ਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਕਈਕਈ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਈਕਈ ਦੀ ਸਵਾਰਥੀ ਮੰਨਤਾ ਤੇ ਅਕਲ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਣੀ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਹੈ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਚਲੀ ਗਈ।" ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਫਿਰ ਉਦਾਸ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਉਥੇ ਉਹ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੂਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਥੇ ਪਈ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੰਥਰਾ ਦੀਆਂ ਮੰਦੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬੇਲ, ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ। ਕਿਨਨਰੀ ਵਾਂਗ, ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਅਪਸਰਾ, ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਫੜੀ ਹੋਈ ਹਿਰਣੀ ਵਾਂਗ। ਜੰਗਲ 'ਚ ਜਖਮੀ ਹੋਈ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣੀ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼-ਬਾਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਹਾਥਣੀ ਵਾਂਗ, ਮਹਲ 'ਚ ਪਈ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਕਈਕਈ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਸੀ, ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ; ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ?" "ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਕਿਉਂ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਸੁਖ 'ਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਤਕਲੀਫ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਚੰਗੇ ਹਕੀਮ ਹਨ, ਜੋ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰ ਦੇਣਗੇ—ਦੱਸ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਪਿਆਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ?" "ਅੱਜ ਕਿਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ? ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਨਾ ਦੇ, ਹੇ ਰਾਣੀ।" "ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ? ਕਿਹੜਾ ਗਰੀਬ ਅਮੀਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਵੇ?" "ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਠੁਕਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ 'ਚ ਹੈ, ਦੱਸ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵੀ ਲੈਣੀ ਪਵੇ; ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸੌਂਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਜਦ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਕਈਕਈ ਨੂੰ, ਜਿਸਦੇ ਮਨ 'ਚ ਭਾਰੀ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਮਨ-ਚਾਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।