ਮੰਤਰਾ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀ ਕੁਬੜੀ ਦਾਸੀ, ਕਈਕਈ ਦੇ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, "ਇੱਥੇ, ਕੁਬੜੀ, ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰ ਗਈ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਰਾਘਵ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਜਾਵੇਗਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।" ਕਈਕਈ ਨੇ ਮੰਤਰਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਨ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨ ਹੀਰੇ ਦੀ, ਨ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਦੀ; ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ।" ਮੰਤਰਾ ਨੇ ਫਿਰ ਬੜੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ—ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਲਾਭ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ। ਮੰਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਭਰਤ ਦੁਖ ਸਹੋਗੇ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕਿ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇ।" ਮੰਤਰਾ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਕਈਕਈ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡਾਟਣ ਲੱਗੀ। ਕਈਕਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਯਮਲੋਕ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਈਂ, ਕੁਬੜੀ; ਜਾਂ ਜਦ ਰਾਘਵ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਚਿਰਕਾਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਭਰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰੇਗਾ।" ਕਈਕਈ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਨ ਸੋਣੇ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਨ ਗਲਿਆਂ, ਨ ਚੰਦਨ, ਨ ਉੰਗਣ, ਨ ਭੋਜਨ-ਪੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਜੇ ਰਾਘਵ ਇੱਥੋਂ ਵਨਵਾਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪੈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਚਾਨਕ ਪਤਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਕਾਲੀ ਛਾਂ 'ਚ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਗਲਿਆਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ ਹੋਣ। ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਕਈਕਈ, ਮੰਤਰਾ ਦੀ ਪਾਪੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪੈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਹੰਗਮ ਦੇਵੀ ਜ਼ਹਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਮੰਤਰਾ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਤਰਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਕਈਕਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਨਿਰਣੈਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੱਪਣੀ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਚੁਣੇ; ਤੇ, ਮੰਤਰਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੰਤਰਾ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਤੇ ਕਈਕਈ, ਹੁਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪੈ ਗਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੰਵਾਂ ਸੜ ਗਈਆਂ; ਉਸ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਗਲਿਆਂ ਤੇ ਦੇਵੀ ਗਹਿਣੇ— —ਕਈਕਈ ਨੇ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਗਲਿਆਂ ਤੇ ਗਹਿਣੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸ ਦੇ ਕਪੜੇ ਗੰਦੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੀ ਅਸੁੰਦਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਇੱਕ ਮੋਟੇ ਜੂੜੇ 'ਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿਨਨਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੰਜੀਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ; ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਮਹਲ, ਕਈਕਈ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਲੇ ਅਸਮਾਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਹੂ ਦੁਆਰਾ ਪਕੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਬਰਿੰਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ। ਵਾਧ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਕੁਬੜੀਆਂ ਤੇ ਬੋਨੇ ਦਾਸੀਆਂ, ਝੂਪੜੀਆਂ ਤੇ ਚਿਤਰਿਤ ਕਮਰੇ, ਚੰਪਕ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਹਾਥੀਦੰਦ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੌਕਠਿਆਂ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੂਲ ਤੇ ਫਲ ਲਾਉਂਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਲਾਵਾਂ ਨਾਲ। ਚਮਕਦਾਰ ਆਸਨ, ਹਾਥੀਦੰਦ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਪੀਣ ਤੇ ਲਜੀਜ਼ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ। ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਸ; ਇਤਨਾ ਸੋਹਣਾ ਮਹਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਇੱਛਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਤਰਸਦਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਕਮਰੇ 'ਚ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਕਮਰੇ 'ਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਈਕਈ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਈਕਈ ਦੀ ਸਵਾਰਥੀ ਨੀਅਤ ਤੇ ਅਕਲ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ; ਪਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖੀ, "ਮਾਲਕ, ਰਾਣੀ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ।" ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਫਿਰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਹਲੀਆਂ ਤੇ ਉਲਝੀਆਂ; ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਖੁਦ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੰਦ ਕਰਤੂਤਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਈ ਹੋਈ—ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਨਨਰੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਪਸਰਾ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ 'ਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਹਰੀਲੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਈ ਮਾਦਾ ਹਾਥੀ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੱਡੀ ਹਾਥਣ ਵਾਂਗ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਰਾਣੀ; ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਤੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਿਉਂ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਜੀਵ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਵਿਹਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਸ਼ਲ ਡਾਕਟਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਦੇਣਗੇ—ਦੱਸ, ਸੋਹਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਮਨਪਸੰਦ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ?