ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ, ਆਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਮਲ ਤੇ ਕੁਮੁਦ ਫੁੱਲ ਵਿਛਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੁੰਨੀਆਂ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਠੰਡੀ ਠੰਡੀ ਸੁਗੰਧ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਧੋ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਏ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰ ਚਿੱਟੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਗਾਂ ਤੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਾਸ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸਾਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਯੋਧਿਆ ਚੁੰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਕਈਕਈ ਦੀ ਸੇਵਕਣ ਸੀ, ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਤੇ ਕਈਕਈ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਕਸਮਾਤ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਮਹਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉੱਥੋਂ ਉਸਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖੇ—ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਛੇ ਕਮਲ, ਚੁੰਨੀਆਂ, ਧੁਲਾਈ ਹੋਈਆਂ ਰਾਹਾਂ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ। ਲੋਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਦੁਆਰ, ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਲਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੌਂਧੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਆਖਰ ਹੋ ਕੀ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਦਾਨ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ? ਇਹ ਲੋਕ ਇੰਨੇ ਖੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ?” ਤਦ ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਦਾਈ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਚਿਰਾਗ ਰਾਮ ਲਈ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਪੁਸ਼ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵਰਗੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੀ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਈਕਈ ਕੋਲ ਗਈ, ਜੋ ਸੋਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਉਠ ਮੂਰਖ! ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਈ ਰਹੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਿਪਤਾ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗਣ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਲਕੀਆਂ ਦਰਿਆਈ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹੈ।” ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਈਕਈ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੰਥਰਾ, ਸਭ ਠੀਕ ਤਾਂ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ।” ਕਈਕਈ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਚਤੁਰ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਕਈਕਈ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਰਘੁਕੁਲ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇਣ ਲਈ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਰਾਣੀ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਬਿਪਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹਾਂ। ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ, ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। “ਤੂੰ ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ। ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਬੋਲ ਮਿੱਠੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਵਭਾਵ ਕਠੋਰ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਝੂਠੀਆਂ ਤਸੱਲੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ, ਪਤੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਮਾਂ, ਜੋ ਭਲਾਈ ਦਾ ਦਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲਵੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਫਸ ਗਈ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਉਪੇਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੱਪ ਵਰਤਦਾ, ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਤੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਉਹੀ ਕੀਤਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਮੂਰਖ, ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਪਾਪੀ ਨੇ ਝੂਠੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਈਕਈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕੁਝ ਕਰ।” ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਹਣੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਕਈਕਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋਣੇ ਤੋਂ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਚੌਂਦ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਕਈਕਈ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ, ਇਲਾਹੀ ਗਹਿਣਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਗਹਿਣਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਈਕਈ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੰਥਰਾ, ਇਹ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਮ ਤੇ ਭਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਵਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਬੋਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਜੋ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ।” ਪਰ ਹੁਣ, ਮੰਥਰਾ, ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਉਹ ਗਹਿਣਾ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਤੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਹੈਂ।