ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ, ਹਰ ਗਲੀ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਸਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਗੱਲੀਆਂ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਤੇ ਸਭਾ-ਮੰਡਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, “ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੋਭਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਧੰਨ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਨਗੇ। ਰਾਘਵ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ, ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਹਨ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜੀਊਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇਖਾਂਗੇ।” ਜਦ ਲੋਕ ਇੰਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੋਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵੀ ਇਹ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਭਰ ਗਈ। ਵੱਡੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਭੀੜ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਅਗਲਾ ਚਾਪਟਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦਾਸੀ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਮਹਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉੱਥੋਂ ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਫੁੱਲ ਵਿਖੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਝੰਡਿਆਂ, ਚੰਛੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਚੰਦਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਸਫੈਦ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ, ਅਤੇ ਵਜਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਗਾਂ-ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ, “ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇੰਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਆਖਰ ਇਹ ਲੋਕ ਇੰਨੇ ਖੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, “ਕੱਲ੍ਹ, ਪੁਸ਼ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਰਾਮ ਦਾ ਯੁਵਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰ ਆਈ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਸ਼ਟ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਮੰਥਰਾ, ਕੈਕਈ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਵਿਛੌਣੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੀ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਉਠ, ਮੂਰਖ! ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਈ ਰਹੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਗਣ ਵਾਂਗ।” ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਇਹ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, “ਮੰਥਰਾ, ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ।” ਕੈਕਈ ਦੇ ਨਰਮ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਸੀ ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੰਥਰਾ, ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਰਾਣੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਗਈ ਹੈ: ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਡਰ, ਦੁਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹਾਂ। ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਹਾਨੀ ਮੇਰੀ ਹਾਨੀ, ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।” ਮੰਥਰਾ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ? ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਬੋਲ ਮਿੱਠੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਕਠੋਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਈ।” “ਹੁਣ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਖਾਲੀ ਆਸ ਦੇ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ। ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਵੀ ਇੰਝ ਫਸ ਗਈ ਹੈਂ।” “ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੱਪ ਵਤੀਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਤੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤ ਭਰਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪਾਪੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ, ਜੋ ਝੂਠੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਦੀ ਚਮਕ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਚਾਲਾਕੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗੱਲਾਂ, ਘਰ-ਘਰ ਅਤੇ ਮਹਲ-ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।