ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹਵਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਧਾਰਾ ਵਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜੀ: "ਆ ਜਾ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਤੈਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ, ਚਮਕਦਾਰ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਤੂੰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਤੇਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੈਨਾ ਮਾਇਆ ਦੇ, ਤੇਰੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਨਵੀਂ ਪਤਨੀ ਦੇ। ਤੂੰ ਅਗੋਚਰ, ਅਚੰਭਾ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਜੋਤਿ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।" ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ-ਚਿਤ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਵਿਆਪਕ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਉਸ ਜੋਤਿ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਸਾਧਿਆਂ, ਮਾਰੁਤਾਂ, ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਸੁਪਰਨਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ—all ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਲ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣੇ। ਉਹ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ "ਧੰਨ ਹੈ! ਧੰਨ ਹੈ!" ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਅਡੋਲ, ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਏ ਹਨ, ਇਹ ਭਗਤ ਹਨ, ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨਕ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਮਿਲਣਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਭੀ ਜੀਵ, ਭਾਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਹੋਵੇ, ਭੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇਗਾ, ਉਹ ਉਸੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਣਗੇ।" ਵਾਨਰ ਤੇ ਰੀਛ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਏ, ਜਿਥੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਉਤਪੰਨ ਜੀਵ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਯੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਭੀ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਆਪਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੀ ਰਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਸੈਂਕੜੇ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਭੀ, ਜਦ ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਜਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਮਿਲੇ। ਸਰੀਯੂ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੀ, ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੀ ਛੂਹ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਰੀਛ, ਵਾਨਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਦਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਯਣ—ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ—ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਏ, ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾ ਆਯੁ, ਸੁਭਾਗ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮਾਯਣ, ਜੋ ਵੇਦ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪਿਤਰ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਪੜ੍ਹਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਭੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਰੋਜ਼ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਾਪ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੱਪੜਾ, ਗਾਂ ਤੇ ਸੋਨਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਪਾਠੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਰਾਮਾਯਣ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੀ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਿਰ ਵਸੇਗੀ, ਜਦ ਰਿਸ਼ਭ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਹ ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਕਥਾ, ਜਿਸਦੇ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਉਪਕਥਾ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਈ। ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਜਪੇਯ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਮਾਯਣ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਹੋਰ ਤੀਰਥ, ਗੰਗਾ-ਜਮੁਨਾ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਆਦਿਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਭਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰਾਮਾਯਣ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ—ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਜੋ ਭੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਵਿ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਭੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਯਮ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।