ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸਚਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ—ਸਭ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ?” ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਸੁਣ। ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਉਹ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ।” ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਰਾਘਵ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਉਸ ਕੋਲ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਹ ਖਾਣਾ ਜੋ ਅੰਬਰਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਖਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, “ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਰਾਮ!” ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਲ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ—ਨੇ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਾਲ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਇਕ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਤੇ ਚੁੱਪ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਣ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ, ਧਰਮ ਵਧਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਛਲਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ—ਦੁਰਵਾਸਾ ਦਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਵਚਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀ ਬੈਠ ਗਏ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਘੜੀ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਮ। ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਝੂਠਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ। ਜੇ ਵਚਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਜਦ ਧਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਰਸ਼ੇਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅੱਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖ।” ਇਹ ਧਰਮ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ; ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਲਈ, ਛੱਡਣਾ ਜਾਂ ਮੌਤ—ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।” ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇਤਰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੋਂ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਗਿਆ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇੰਦ੍ਰਾ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਇੰਦ੍ਰਾ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਜਾਰੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰੋ—ਕੋਈ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹੀ ਰਾਹ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਗਿਆ ਹੈ।” ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਕੋਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸੁਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਗਰਵ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਲਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਕਰ। ਬਹਾਦੁਰ ਕੁਸ਼ ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਤੇ ਲਵ ਉੱਤਰੀ ਭੂਮੀ ਵਿਚ। ਤੇਜ਼ ਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਦੂਤ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਭੇਜੋ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਸਾਡਾ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਵਲ ਜਾਣਾ ਦੱਸੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਦਿਕ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਹੋਰ ਇਕ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।