ਜਦੋਂ ਸਿਤਾ ਜੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਕਈ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਿਤਾ ਜੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਈ। ਸਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ "ਵਾਹ ਵਾਹ!" ਪੁਕਾਰਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਜੀ, ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਰੋਦੇ ਰਹੇ, ਬਹੁਤ ਹੰਜੂ ਵਗਾਏ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਸਿਤਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਿਤਾ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? "ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਂ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਕ ਨੇ ਹਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭੇਜ, ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਤਾ ਵਾਪਸ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਸਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੰਗਲ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।" ਜਦੋਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਜੀ ਐਸਾ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ; ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸੁਰਤ ਤੇ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰਵਾਂਦਾ, ਪਰ ਇਸ ਮੌਕੇ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਅਵਤਾਰ ਯਾਦ ਕਰ। ਸਿਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਹੀ, ਉਸਨੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਨਾਗ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਜੋ ਮੈਂ ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। "ਇਹ ਕਾਵਿ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਰਾਮ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਅਜੇ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ; ਇਹ ਇਸ਼ਵਰੀ, ਅਦਭੁਤ, ਸੱਚੀ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਬਾਕੀ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਇਹ ਕਥਾ 'ਉੱਤਰ' ਨਾਮਕ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਇਸਨੂੰ ਤੂੰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਇਹ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਅਨੰਦ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਓਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ਼ਵਰੀ ਤੇ ਲੋਕਿਕ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸਮੇਤ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਦੀ ਉੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪੂਜਨਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਲੋਕਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਥਾ ਕੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਰੰਭ ਕਰਵਾਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕੁਸ਼ ਤੇ ਲਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆ, ਭੀੜ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕੁਟੀਆ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਥੇ ਉਹ ਸਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਥਾ ਗਾਵੋ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੁਸ਼ ਤੇ ਲਵ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਕਥਾ ਗਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸਚਾਈ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ ਜੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈ, ਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਖਾਲੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ; ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਰੀਛਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਨ, ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰੁਖਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਈਆਂ ਯਜਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ; ਹਰ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਪਤਨੀ ਲਈ, ਜਾਨਕੀ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਵਾਜਪੇਯ ਯਗ ਕਰਵਾਏ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਯਜਨ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵੈਦਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਰਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।