ਉੱਤਰਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਰਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਸੂਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ, “ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।” ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸੀ, ਨੇ ਸੂਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੂਵ੍ਰਤ ਨੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀ। ਸੂਵ੍ਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੁੱਜੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਮਿਤਰਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਉਪਾਏ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਾਂਗਾ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦ੍ਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਭਾਗ ਵਾਸਵ ਵਿਚ ਆਵੇਗਾ, ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਵਜ੍ਰ ਬਣੇਗਾ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਆਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ।” ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਅਜੇਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਧੀਕ ਦਾਨੀ, ਵਾਸਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਓ, ਅਸੀਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਾ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਿੱਥੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਗਏ, “ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਜਦ ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸੀ, ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਵਜ੍ਰ ਫੜਿਆ ਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਜਲਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਵਜ੍ਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪਿਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਜਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਡਰ ਨਾਲ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਪ ਗਈ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਇੰਦ੍ਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇੰਦ੍ਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਭੱਜ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਅੱਗਨੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਮੁੜ-ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹੋ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਵਾਸਵ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਓ।” ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ਕ੍ਰ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਮੈਂ ਵਜ੍ਰ-ਧਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸ਼ਵ-ਯਜ੍ਯ ਨਾਲ, ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਮੁੜ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਬਚਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਤਰਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਇਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਦੱਸਣ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਾਕੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦ੍ਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਰਹੀ। ਉਹ, ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਅਸਮਝ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਈ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਜੰਗਲ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਰਸ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆ, ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਫੈਲ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਯਜ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰ ਡਰ ਵਿਚ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਸ਼ਵ-ਯਜ੍ਯ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵ-ਯਜ੍ਯ, ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ, ਵਧੀਕ ਚਮਕ ਵਿਚ ਵਧ ਗਿਆ। ਜਦ ਯਜ੍ਯ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋ?” ਦੇਵਤਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲੈ, ਹੇ ਭਿਆਨਕ।” ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਚੁਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: “ਇੱਕ ਭਾਗ ਮੇਰਾ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ, ਉਸ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਤੇ ਇੱਛਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਆਖਦੀ ਹਾਂ। ਤੀਜਾ ਭਾਗ, ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਲਈ, ਜਦ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਤੇ ਚੌਥਾ ਭਾਗ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂਗਾ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਿਰਪਾਪ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਦਰਨੀਯ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਸੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।