ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, "ਰਾਮ ਜੀ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁ, ਜੋ ਦੰਡ ਦੇ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਗੌਰਵ ਸੀ। ਮਨੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਜੇਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਕ ਬਣ।' ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, 'ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਕਰੇਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਪਰ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਦੰਡ ਨਾ ਦੇ।' 'ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ।' ਮਨੁ ਨੇ ਐਸੇ ਕਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਨੁ ਦੇ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਨੁ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਗੌਰਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਮੂਰਖ, ਅਣਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ 'ਦੰਡ' ਰਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੁੱਧੀਹੀਨ ਸੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੰਡ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਗ ਭੂਮੀ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵਾਲਾ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੰਦੀ। ਉੱਥੇ ਦੰਡ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਗਰੀ ਦਾ ਨਾਮ 'ਮਧੁਮੰਤ' ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ਼ਨਸ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੰਡ ਨੇ ਉਸ਼ਨਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ਼ਨਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। (ਇਥੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਨਵਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁੰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੰਡ ਨੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਿਆਂ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਦੰਡ ਨੇ ਬ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਧੀ ਅਰਜਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਦ্বਿਤੀਯ ਸੀ; ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਤੀਰ ਲੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਡਰੀ ਹੋਈ ਕੁਆਰੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਂ, ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ? ਤੂੰ ਕਿਸਦੀ ਧੀ ਹੈਂ, ਸੁਭਾਗਵਤੀ? ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ।' ਜਦੋਂ ਉਹ ਐਸਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਭਾਰਗਵੀ ਨੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, 'ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ, ਮੈਂ ਅਰਜਾ ਹਾਂ, ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।' 'ਮੈਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾ ਛੁਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੁਆਰੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋ; ਜੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।' 'ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਮੰਗੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਅੰਜਾਮ ਹੋਵੇਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।' 'ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਿਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦੇਣਗੇ।' ਅਰਜਾ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੰਡ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਰਜਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਮਿਹਰ ਕਰ, ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ; ਸਮਾਂ ਨਾ ਗੁਆਉਂ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੀ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ।' 'ਜੇ ਤੂੰ ਮਿਲ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲੇ; ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਬਲ ਦੰਡ ਨੇ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਉਤਪੀੜਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਦੰਡ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮਧੁਮੰਤ ਨਗਰੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਰਜਾ ਵੀ, ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਵਰਤੁਲ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। (ਇਥੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਅੱਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਅਣਮਾਪ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨਾਲ, ਭੁੱਖਾ ਹੋ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਰਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਢੱਕ ਲਵੇ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ...