ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੰਦਕਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਪਰਾਏ ਵਾਸਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਊਠ ਤੇ ਗਧੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਆਪਣਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਉੱਚੀਆਂ ਹਾਵਲੀਆਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇ ਖੇਡ-ਮੈਦਾਨ ਵਾਂਗ ਵਿਅਸਥਿਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਹਵੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਿਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਸਮਤਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਵਾਸ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚੌਲ ਤੇ ਜੌਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਪਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਵਿਅਸਥਾ ਐਸੇ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਧਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਐਸੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸਨ, ਜੋ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਮਿਸ ਕਰਦੇ, ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਹੱਥ ਹਲਕੇ ਤੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ, ਬਾਘਾਂ ਤੇ ਸੂਅਰਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਧ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਰਥੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੁਜਜਾਤੀ (ਦੁਇਜ) ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਛੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੇ ਤਪਸੀ ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਰੰਗਤ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਿਅ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇක්ෂਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮੇ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਰਗੇ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਤੀਜੀ ਮਨੁ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਭੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਤੀਨ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਾਂਗ ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਘੱਟ ਧਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਘਰ ਵਾਲਾ ਪੂਰਾ, ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਾਲਚੀ, ਕੰਜੂਸ ਜਾਂ ਨਿਰਦਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਨਾਸਤਿਕ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਅਵਸਥਿਤ, ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਕੰਨ-ਬਾਲਾ, ਮੋੜ, ਮਾਲਾ, ਸੁਗੰਧ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਜਾਂ ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਨ ਦਾਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਹਾਰ ਜਾਂ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਗਨਿ-ਹੋਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨ ਕੰਜੂਸ, ਚੋਰ, ਦੁਸ਼ਚਰੀਤ, ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਦਾਨ-ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਸੰਯਮੀ ਸਨ। ਨ ਕੋਈ ਨਾਸਤਿਕ, ਨ ਝੂਠਾ, ਨ ਅਗਿਆਨੀ, ਨ ਡੰਗਰ, ਨ ਅਸਮਰਥ, ਤੇ ਨ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਸੀ। ਛੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਘੱਟ ਦਾਨੀ, ਗਰੀਬ, ਚਿੰਤਤ, ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਸੁਭਾਗ ਜਾਂ ਸੌੰਦਰਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਨ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉੱਚੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਹੀਂ, ਦਾਨੀ, ਵੀਰ ਤੇ ਸ਼ੂਰ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਸਦੇ। ਖ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਨ, ਵੈਸ਼ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਉੱਚ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ਪਤੀ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ, ਕਲਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਦਯਾਵਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ। ਇੱਥੇ ਕਾਮਬੋਜ, ਬਾਹਲੀਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਦਰਿਆਈ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਮਿਲਦੇ। ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ। ਏਰਾਵਤ, ਮਹਾਪਦਮ, ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਭਦ੍ਰ, ਮੰਦਰ, ਮ੍ਰਿਗ, ਭਦ੍ਰਮੰਦਰ, ਭਦ੍ਰਮ੍ਰਿਗ, ਮ੍ਰਿਗਮੰਦਰ ਜਾਤ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਤ੍ਯਨਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੋ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਤ੍ਯਨਾਮਾ ਸੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਕਿਵਾੜਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਘਰਾਂ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।