ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤਦਾਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਰਹੋ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਮਧੁਰਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮ-ਭਰੇ, ਮਨੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਉਥੇ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਸੱਚੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਚਾਰਦਾ, “ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ!” ਉਹ ਆਖਦਾ, “ਕੀ ਐਸਾ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਅਜੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੈਂ ਤੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕੀਤੀ; ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵਿਅਤਿ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਅਜੇ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਿਨਾ, ਯਮ ਲੋਕ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਕਦੇ ਨਾ ਮੈਂ ਐਸਾ ਸੁਣਿਆ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਆਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਮੌਤ ਆਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਰਾਜਾ, ਇਸ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ, ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲੈ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਣਾ। ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਰਾਜਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਵੋ; ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਕੇ, ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ। ਹੁਣ ਵੱਡੇ-ਆਤਮਾ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਹੈ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪਾ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰੁਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ ਰਾਜਾ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੋਈ ਰਖਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਐਸੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਬਰਾਬਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦਾ। ਇੱਥੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਨਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਰੋਹੀ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਪੀੜ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ—ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸਾਥ, ਅੱਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸੁਖੀ ਰਹੋ।” ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੌਦਗਲਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕਾਟਯਾਨ, ਜਾਬਾਲੀ, ਗੌਤਮ ਤੇ ਨਾਰਦ—ਇਹ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾ-ਉਚਿਤ, ਸੁਖਦਾਈ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਬੈਠੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣਾ ਮਾਮਲਾ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖੇ, “ਰਾਜਾ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਕਰੋ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ।” ਪੁਰਾਣੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਤਪस्वੀ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ, ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਪस्वੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਹਕਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਸੀ, ਸਭ ਅਮਰ ਸੀ, ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਫਿਰ ਆਇਆ ਟ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ; ਉਥੇ, ਕਸ਼ਤਰੀਅ ਜਨਮ ਲਏ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਤਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਡੇ-ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਟ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੋਏ। ਦੋਵੇਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਅ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੇਂ, ਦੋਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਨ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ। ਇਥੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ।