ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਕੇ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੌ ਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਰਾਤਾਂ ਬੀਤ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲਮੀਕਿ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਵਣਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤਬ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਵਣਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਵੱਡੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਕਈ ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾ ਤੇ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਲਵਣਾਸੁਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਤੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਸਟ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਵੀ ਘਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਲਵਣਾਸੁਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਲਵਣਾਸੁਰ ਮਰਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਿਅ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।" ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਮੈਂ ਇਹ ਯੁੱਧ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਾਂਗਾ—ਇਹ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵਲਮੀਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਸੁਣੇ, ਜੋ ਤੰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਧੁਰ ਧੁਨ ਅਤੇ ਲਯ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਕਥਾ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਸੀ, ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸੁਧ-ਬੁੱਧ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਹ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਅਕੁਲ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਇਹ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਇਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਹ ਗੀਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ?" ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛੋ।" ਪਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, "ਸੈਨਿਕੋ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਚੰਭੇ ਹੋਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਰਾਤ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ। ਉਹ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਤੰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਤ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘ ਗਈ, ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਸੁਬਹ ਹੋਈ ਤਾਂ, ਨਿੱਤਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਾਧੂ ਜਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਣ।" ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਆਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਜੋ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਲਵਣਾਸੁਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਵੀਨ ਨਗਰੀ ਵਸਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦਾ ਆਂ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖੋ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਵੀਰ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਹੌਂਸਲਾ ਹਾਰ ਜਾਣ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਇਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਆਯੋਧਿਆ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਜਾਇਆ ਕਰ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤਮ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।