ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ, ਰਥ ਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ-ਵਾਚਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ—ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਝੰਡੇ, ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਾਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਨਗਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਜੀਵੰਤ ਦਿਸਦੀ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ, ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬੀਰੇ ਅਤੇ ਚੌੜੇ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਸ਼ਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਰੌਣਕ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜਬੂਤ ਖਾਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਲਈ ਇਹ ਪਹੁੰਚਣ ਔਖਾ ਸੀ। ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਊਠਾਂ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਵਫਾਦਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰਧਾ-ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਵਪਾਰੀ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਇੱਥੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਾ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਾਇਆ। ਇਹ ਨਗਰੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਾਂਗ ਵਿਅਸਥਿਤ ਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਮਹਿਲਾਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ, ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਜੌ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਿਲਦਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਉੱਚਾ ਨਿਵਾਸ ਡੋਲ-ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਪਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਿਧਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਜੋ ਇਲਾਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਇਹ ਨਗਰ ਸੀ—ਘਰ ਵਧੀਆ ਵਿਅਸਥਿਤ, ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਚੁਕਦੇ, ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਣ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਤੇਜ਼ ਹੱਥ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਸਿੰਘਾਂ, ਬਾਘਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਗਰ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਵਰਗੇ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੁਜਾ-ਜਨਮੀਆਂ, ਛੇ ਵਿਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ, ਸੱਚ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਸੀ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਸਮੂਹ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ੀ, ਤੇਜਸਵੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ, ਸੁਅੰਸ਼ਾਸਿਤ, ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਰਗਾ ਧਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਮਨੁ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਾਂਗ ਚਲਾਇਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਘੱਟ ਧਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਸੀ। ਕੋਈ ਲਾਲਚੀ ਜਾਂ ਕੰਜੂਸ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿਰਦਈ ਜਾਂ ਮੂਰਖ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਨਾਸਤਿਕ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ। ਹਰ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੁਟ ਜਾਂ ਮਾਲਾ, ਘੱਟ ਆਨੰਦ ਵਾਲੇ, ਗਲਤ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰੱਖਦੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਜੂਸ, ਚੋਰ, ਮਾੜੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤਿ ਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਜਿੱਤੂ, ਦਾਨ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਾਸਤਿਕ, ਝੂਠਾ, ਅਣਪੜ੍ਹ, ਈਰਖਾਲੂ, ਅਸਮਰਥ ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਛੇ ਵਿਧਿਆਵਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਖੁਲ੍ਹਾ ਦਿਲ, ਦਾਨੀ, ਧਨਵਾਨ, ਮਨੋਂ-ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਸੀ। ਹਰ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ ਸੋਭਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਉੱਚੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਆਭਾਰੀ, ਦਿਲੇਰ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸਨ। ਲੋਕ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ। ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਵੈਸ਼ਿਆ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਨਗਰ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਇੰਝ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਨੁ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਨਗਰ ਅੰਦਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਖੇ, ਨਿਪੁੰਨ, ਦਇਆਲੂ, ਤੇ ਅਟੱਲ ਸਨ—ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ। ਇੱਥੇ ਕਾਮਬੋਜ ਅਤੇ ਬਾਹਲੀਕ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ। ਇਹ ਨਗਰ ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਐਰਾਵਤ ਅਤੇ ਮਹਾਪਦਮ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਵੀ ਮਿਲਦੇ। ਭਦ੍ਰ, ਮੰਦਰ, ਮ੍ਰਿਗ, ਭਦ੍ਰਮੰਦਰ, ਭਦ੍ਰਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਮੰਦਰ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਨਗਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਨਗਰ, ਜੋ ਸਤ੍ਯਨਾਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਦੋ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਵਤਾਂ ਵਰਗੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਨ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ।