ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਥੇ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।” ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਦਇਆਲੂ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇਗਾ। ਰਾਮਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣਗੇ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਦਸ ਸੌ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਨ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਬੜੇ ਔਖੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਜਸੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੱਚ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਏਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਦੇ ਉਥੇ ਆਖੀ ਸੀ; ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਸੀ—ਇਹ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਲਈ ਤੇ ਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖਾ। ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਰਥੀ ਨੇ ਆਖੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸੂਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਸਤੇ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਤ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਜਦ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤਾਕਤਵਰ ਰਥੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਡੂੰਘੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਆ ਕੇ ਕੀ ਆਖਾਂ?” ਜਦ ਉਹ ਇਉਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਹਲ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਮਹਿਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਾ, ਅੰਦਰ ਗਿਆ—ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਨਾਲ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਉੱਚੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਉਦੇਸੀਆਂ ਦੇਖਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਬੜੀ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਉਥੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕੋਲ ਉਹ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਹੇ ਵੀਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। “ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪੁਰਖ ਸ਼ੇਰ; ਇਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਹਰ ਇਕ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਚੀਜ਼ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ; ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਬੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਨਿੰਦਿਆ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗੀ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਨਿੰਦਿਆ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਠੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁਰਖ ਸ਼ੇਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦੇ; ਦੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ।” ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਸਮਝਾਏ ਜਾਣ ਤੇ, ਕਕੁਤਸਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਤੇਰੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਉਤਾਵਲ ਘਟ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਕੋਮਲ, ਤੇਰਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ।” ਇਥੇ, ਉੱਤਰਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਵੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਸਾਥੀ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਨੋਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ, ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ। ਚਾਰ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਕੋਮਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਨਹੀਂ ਨਿਪਟਾਏ ਗਏ; ਇਹ ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਹੇ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।