ਸਿਤਾ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮਪਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਥਾਂ ਹੇਠ ਰਹੇਗੀ—ਇਹ ਵਚਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਦਰ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਜ਼ਤ ਕਰੋ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੈਦੇਹੀ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਚਉਂਤਾਲੀ ਸੰਗਰ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਤਾਕਤਵਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਮੁਨਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਾਰਥੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਾਰਥੀ, ਦੇਖੋ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ; ਭਾਗ ਰੋਕੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਰਾਘਵ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਭੀ ਭਾਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਰਾਮ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ। ਹੁਣ, ਸਿਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਜੋ ਹੋਰ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਥੀ, ਮੈਥਿਲੀ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਬੇ-ਵਜ੍ਹਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕਿਸ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮੁਨਤ੍ਰਾ ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ, ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ, ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਡੋਲ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਪਾਏਗਾ; ਉਹ, ਮਹਾ-ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਤੈਨੂੰ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਨ ਤੂੰ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਨ ਭਰਤ ਕਦੇ ਕਹੋ; ਇਹ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਹੀ, ਜੋ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਨ ਸਭਾ, ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਸਾਰਥੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਦੇ ਨਾ ਕਹੀਂ।’ ਮੈਂ, ਪੂਰੀ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀਂ; ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਸੁਣਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਸੁਣ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਦੇ ਰਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਗ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਘਟਾਈ, ਉਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਭਰਤ ਜਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਉਚਾਰ।” ਸਮੁਨਤ੍ਰਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਭਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸਚ ਦੱਸੋ।” ਇੱਥੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਾਸਵੇਂ ਸੰਗਰ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ 'ਤੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤ੍ਰਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿਖੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਮਹਾ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ। ਨਮ੍ਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ-ਸੁਣਦੇ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਲ ਗਿਆ। ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗਾ? ਮੇਰੀ ਉਮਰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿੰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿੰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਭਾਗ ਦੱਸੋ।” ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾ-ਤਾਕਤਵਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਸੁਣੋ, ਰਾਜਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੈਤੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਾਸ ਆਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ ਚਕਰ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਜ, ਅਚਾਨਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ‘ਤੂੰ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ—ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਨਾਰਦਨ, ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ।’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੰਜੇ ਸੰਗਰ ਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਸਮਾਪਤ ਵਿਆ, ਜੋ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ।