ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੂੰਹੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੇਰੇ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸੋਚਣ ਮਗਰੋਂ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਸੀਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖੋਗੀ?" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਰੂਪ, ਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੌਕਾ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੌਕਾ 'ਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮੱਲਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਲਦੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਰਥ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਸੀਤਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਰੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਝੁਕ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰਾਖੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ, ਤਪਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਣੇ ਸਾਰਾ ਵਾਕਿਆ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਪੂਜਨਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਨਾਰੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ—ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਜੋ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਨ, ਆਓ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਆ ਕੇ ਵੇਖੋ—ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਨਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੁਖੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮਿਲਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇਕੱਲੀ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ ਆਈ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਧਰਮਣਿਸ਼ਠਾ ਨਾਰੀ ਰਾਖੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਲਮੀਕਿ, ਜੋ ਤਪ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤੁਰੰਤ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਲਮੀਕਿ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ, ਜਹਾਨਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਹਾਨਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲਮੀਕਿ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ; ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਣ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੀ ਕਥਾ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਤਾ ਹੈ; ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਹੇ ਸੀਤੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿ।" "ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਪਸਵੀ ਨਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਣਗੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਦਰਯੋਗ ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇ; ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇਂ, ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਵੇ।" ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਵੇ।" ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰੇ, ਸੀਤਾ ਵੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਪਸਵੀ ਨਾਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਿਆਂ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ—ਆਖੋ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?" ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮਪਤ੍ਰੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਰਾਖਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਪਿਆਰ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਕਰੋ।" ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲਮੀਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਵੱਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨੰਜਾ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਗਿਆਨੀ ਸਾਰਥੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਵੇਖੋ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ।" "ਰਾਘਵ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤਨੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ?" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਾਗ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਗ ਨੂੰ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ।" "ਜੋ ਰਾਘਵ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਸਨ।