ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਤਟ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ। ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਪੂਛਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜਿਸ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕੀ ਸਿਰਫ ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਬਣ ਗਈ? ਰਾਮ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਨਾ ਬਣ।” ਫਿਰ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਹਣੇ ਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਾਂਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਛਾਤੀ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਕਮਰ ਪਤਲੀ—ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।” ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਨਾਵ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਿਕ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਨਾਵ ਤਿਆਰ ਹੈ।” ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੰਗਲਮਈ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ, ਨਾਵ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨਾਵ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਵੀ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਰਥ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇਵੋ,” ਅਤੇ ਨਾਵਿਕ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਚਲਾ।” ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ (ਰਾਮ) ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਅੱਜ ਮੌਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਲਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕਰ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰੋਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜਿਆਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੀ, ਸੱਚ ਦੱਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਲਈ ਕੋਈ ਭਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਵਿਹਲਾ ਹੈਂ? ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਹੁਕਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।” ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਲਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਜਨਕਪੁਤਰੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਮੇਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਬੇਨਸੀਬੀ ਹੈ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇੱਥੇ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ ਵਾਲਮੀਕੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਜਨਕਪੁਤਰੀ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ, ਉਥੇ ਰਹਿ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ। ਪਤੀ ਵਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾ, ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਰਹੀ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਲਈ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣ ਗਈ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਕੌਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੈਂ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਤੀ ਵਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹਾਂ?” ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ, ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਥਿਰ ਰਹੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦਿਆਲੂ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂਗੀ? ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗੀ, ਜਾਂ ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂ, ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ?” ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰ (ਲਕਸ਼ਮਣ), ਮੈਂ ਅੱਜ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਲਾਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਰਹ ਭਰੀ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਕਥਾ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।